<?xml version="1.0" encoding="utf8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI xml:lang="pi-Latn">
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">3. Sāmaññakaṇḍa</p>

<p rend="title">1. Visesyādhīnavaggavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="691"><hi rend="paranum">691</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Iha</hi> vakkhamāne sāmaññakaṇḍe <hi rend="bold">sāṅgopāṅgehi</hi> aṅgaupāṅgadvayasahitehi <hi rend="bold">visesyādhīnehi</hi> visesyāyattehi visesanasaddehi sobhanādīhi <hi rend="bold">saṃkiṇṇehi</hi> aññamaññavijātiyatthehi dabbakriyāguṇādīhi <hi rend="bold">anekatthehi</hi> samayavaṇṇādīhi <hi rend="bold">abyayehi</hi> cirassamādīhi ca <hi rend="bold">kamā</hi> kamato vaggā kathyante, te ca pubbavaggasannissayā, tathā hi <hi rend="bold">sobhanā</hi>dayo <pb ed="M" n="0.0455" /><hi rend="bold">devamanussā</hi>dīsu visesanabhāvena sambandhā, <hi rend="bold">kriyā</hi>dayo tu tadādhāratāya, <hi rend="bold">samayā</hi>dayo vācakatāya, <hi rend="bold">cirassa</hi>mādayo taṃkriyāvisesanabhāvena, tatoyeva sādhāraṇattā sāmaññakaṇḍamidaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="692"><hi rend="paranum">692</hi><hi rend="dot">.</hi> Iha satthe bhiyyo rūpantarā liṅgavinicchayo, so atrāpi vagge bhiyyo rūpantarāyevāti vippaṭipattinirāsatthaṃ byāpakanyāyamāha <hi rend="bold">‘‘guṇi’’</hi>ccādinā. Tassattho – visesanabhūtā sabbe guṇasaddā, dabbasaddā, kriyāsaddā ca visesyādhīnabhāvena hetunāyeva, na bhiyyo rūpantarāpi visesanasaddena samaliṅgino siyunti, yathā – sobhanā itthī, sobhano puriso, sobhanaṃ cittaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="693-696"><hi rend="paranum">693-696</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Subha</hi>ntaṃ sobhane. <hi rend="bold">Subha</hi> sobhane, yu. <hi rend="bold">Ruca</hi> dittiyaṃ, iro. <hi rend="bold">Sādha</hi> saṃsiddhiyaṃ, u. Manaṃ tosetīti <hi rend="bold">manuññaṃ.</hi> Ñā parimāṇatosananisāmanesu, antassukāro, manaṃ ā bhuso tosetīti vā <hi rend="bold">manuññaṃ,</hi> tadā ‘‘mano añña’’nti chedo, <hi rend="bold">ā</hi>lopo. <hi rend="bold">Cara</hi> gatibhakkhanesu, ṇvu, carati cittametthāti <hi rend="bold">cāru.</hi> Suṭṭhu darīyate <hi rend="bold">sundaraṃ, dara</hi> dāraṇe <pb ed="M" n="0.0456" />. <hi rend="bold">Vagga</hi> gamane, u, <hi rend="bold">vaggu.</hi> Mano ramati asmiṃ. <hi rend="bold">Kamu</hi> icchāyaṃ, to. Harati cittaṃ <hi rend="bold">hārī,</hi> ṇī. <hi rend="bold">Mana</hi> ñāṇe, ju, mano javati yasmiṃ vā <hi rend="bold">mañju, na</hi>lopo. Piyasīlayuttatāya <hi rend="bold">pesalaṃ, piya</hi>ssa <hi rend="bold">pe,</hi> īssattaṃ. <hi rend="bold">Bhadi</hi> kalyāṇe, do. <hi rend="bold">Vā</hi> gatiyaṃ, mo. <hi rend="bold">Kala</hi> saṅkhyāne, yāṇo. Manaṃ appeti vaḍḍhetīti <hi rend="bold">manāpaṃ,</hi> mano appoti yasminti vā <hi rend="bold">manāpaṃ, āpa</hi> pāpuṇane, a<hi rend="bold">pā</hi>dipubbo ca. Labhitabbanti <hi rend="bold">laddhaṃ,</hi> to, sakatthe ko. Subhatīti <hi rend="bold">subhaṃ,</hi> sundarena sabhāvena bhavatīti vā <hi rend="bold">subhaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Puṅgava</hi>ntaṃ uttame, ubbhuto atyatthaṃ uttamo, <hi rend="bold">ubha</hi>saddato ubbhutatthato visesatthe tamo, uggatatamattā vā <hi rend="bold">uttamo. Vara</hi> patthanāyaṃ, <hi rend="bold">pavaro. Iṭṭha</hi>paccaye <hi rend="bold">vuḍḍha</hi>ssa <hi rend="bold">jā</hi>deso, <hi rend="bold">jeṭṭho.</hi> Pakaṭṭhaṃ mukhaṃ ārambho assa <hi rend="bold">pamukho.</hi> Natthi uttaro uttamo yasmā <hi rend="bold">anuttaro.</hi> Pamukho ca anuttaro cāti dvando. A<hi rend="bold">pā</hi>dipubbe <hi rend="bold">varo.</hi> Mukhamiva <hi rend="bold">mukhyo, iva</hi>tthe yo. Padadhātīti <hi rend="bold">padhānaṃ,</hi> yu. Pamukhabhāve tiṭṭhatīti <hi rend="bold">pāmokkho,</hi> ubhayatrāpi vuḍḍhi. Pakaṭṭhaṃ rātīti <hi rend="bold">paraṃ,</hi> ṇo. ‘‘Agga’’nti jānitabbanti <hi rend="bold">aggaññaṃ,</hi> ‘‘agga’’nti pamānitabbanti vā <hi rend="bold">aggaññaṃ. Uttaro uttama</hi>sadiso. Padhānabhāvaṃ nītaṃ <hi rend="bold">paṇītaṃ, nī</hi> naye, kammani ṇo. Paraṃ paccanīkaṃ māretīti <hi rend="bold">paramaṃ,</hi> pakaṭṭhabhāve ramatītivā <hi rend="bold">paramaṃ,</hi> ṇo. Iyiṭṭhesu <hi rend="bold">pasattha</hi>ssa, <hi rend="bold">vuḍḍha</hi>ssa ca <hi rend="bold">so, seyyo, seṭṭho</hi> ca, ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti isse. Gāmaṃ netīti <hi rend="bold">gāmaṇi,</hi> ‘‘tassīlādīsu ṇī tvāvī cā’’ti ṇī, rasso, <hi rend="bold">gāmaṇi.</hi> Santatamatāya <hi rend="bold">sattamo, santa</hi>to tamo, <hi rend="bold">santa</hi>ssa ca <hi rend="bold">so.</hi> Visesīyateti <hi rend="bold">visiṭṭho, sisa</hi> visesane, to. <hi rend="bold">Ara</hi> gamane, ṇyo, <hi rend="bold">i</hi>kārāgamo, <hi rend="bold">ariyo.</hi> Natthi aggo yasmā <hi rend="bold">nāgo,</hi> dīghādi, <hi rend="bold">ga</hi>lopo ca. I gatiyaṃ, ṇvu, isse, <hi rend="bold">a</hi>lopo ca, <hi rend="bold">eko,</hi> sadisarahitatāya vā ekībhāve tiṭṭhatīti <hi rend="bold">eko,</hi> ko. Ussāpeti paccanīketi <hi rend="bold">usabho, usa</hi> dāhe, abho <pb ed="M" n="0.0457" />. <hi rend="bold">Aja</hi> gamane, a, <hi rend="bold">ja</hi>ssa <hi rend="bold">go,</hi> dvittaṃ, <hi rend="bold">aggo.</hi> Muca mocane, hīnamajjhimabhāvehi muccatīti <hi rend="bold">mokkho,</hi> to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">kho. Mokkha</hi> mocane vā, a. Padhānabhāvaṃ gacchatīti <hi rend="bold">puṅgavo,</hi> yadādi, pukkhalopyatra, <hi rend="bold">pusa</hi> vuḍḍhimhi, alo, <hi rend="bold">sa</hi>ssa <hi rend="bold">kho,</hi> asarūpadvittaṃ. Ete <hi rend="bold">cuttamā</hi>dayo samāsagāpi asamāsagāpi uttamatthavācakā. <hi rend="bold">Amarakose</hi> pana nāgosabhapuṅgavānaṃ samāsagatteyeva uttamatthavācakatā vuttā, vuttañca –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Uttarasmiṃ pade byaggha-puṅgavo’sabhakuñjarā;</p>

<p rend="gathalast">Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā’’ti <note>amara 21.59</note>.</p>

<p rend="bodytext">Tassattho – <hi rend="bold">byagghā</hi>dayo kammadhārayasamāse sati uttarapadībhūtā seṭṭhatthavisayā pubbapadassa seṭṭhatthavācakā pulliṅgā ca bhavanti, yathā ‘‘purisabyaggho, munipuṅgavo’’iccādi. <hi rend="bold">Sīhā</hi>dayo, <hi rend="bold">ādi</hi>nā <hi rend="bold">varāhapuṇḍarīkadhorayhasovīrā</hi>dayo ca samāsagā kammadhārayasamāse uttarapadabhūtā seṭṭhatthavācakā pumeva bhavanti, yathā ‘‘sakyasīho, kavikuñjaro, purisasaddūlo, purisavarāho’’iccādi.</p>

<p rend="bodytext" n="697"><hi rend="paranum">697</hi><hi rend="dot">.</hi> Cittassa, akkhino ca pītijanakaṃ vatthu abyāsekaṃ, asecanañca nāma, na byāsiñcanti nakkharanti nayanamanāni yasmāti <hi rend="bold">abyāsekaṃ, asecana</hi>ñca, na byāsiñcanti ca yasmiṃ āgantukabhūtāni aññarasānīti vā <hi rend="bold">abyāsekaṃ, asecana</hi>ñca. Ṇo, yu ca.</p>

<p rend="bodytext">Chakkaṃ iṭṭhe vatthumhi. Icchitabbaṃ, esitabbanti vā <hi rend="bold">iṭṭhaṃ, isu</hi> icchāyaṃ, <hi rend="bold">isa</hi> gavesane ca, to. Subhattaṃ gacchatīti <hi rend="bold">subhagaṃ,</hi> kvi. Hadaye sādhu, hadayassa vā piyanti <hi rend="bold">hajjaṃ,</hi> ṇo, <hi rend="bold">da</hi>ntassa lopo, <hi rend="bold">dya</hi>ssa <hi rend="bold">jjo.</hi> Dayitabbaṃ ādātabbanti <hi rend="bold">dayitaṃ,</hi><pb ed="M" n="0.0458" /> to. <hi rend="bold">Valla</hi> saṃvaraṇe, kammani abho. Piyāyitabbanti <hi rend="bold">piyaṃ,pī</hi> tappanakantīsu, ṇyo, rassādi.</p>

<p rend="bodytext" n="698"><hi rend="paranum">698</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ tucche. <hi rend="bold">Tuca</hi> vināse, cho. <hi rend="bold">Rica</hi> viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ, to, sakatthe ko. Sunassa hitaṃ <hi rend="bold">suññaṃ,</hi> yo, <hi rend="bold">nya</hi>ssa <hi rend="bold">ñño, suna</hi> gatiyaṃ vā, yo. Dvayaṃ asāre. <hi rend="bold">Phala</hi> nipphattiyaṃ, u, gu vā. Pubbatra <hi rend="bold">go</hi>nto, asse, <hi rend="bold">pheggu.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ pavitte. <hi rend="bold">Medha</hi> hiṃsāsaṅgamesu, medhīyate saṅgamīyate <hi rend="bold">mejjhaṃ,</hi> ṇyo, <hi rend="bold">jha</hi>ssa <hi rend="bold">jho,</hi> asarūpadvittaṃ. <hi rend="bold">Pu</hi> pavane, to, dīghādi. Vuḍḍhāvādeso, <hi rend="bold">i</hi>kārāgamo ca. Dvayaṃ aviraddhe. Na virajjhatīti <hi rend="bold">aviraddho, radha</hi> hiṃsāparādhāpagamanesu, to. ‘‘Dhaḍhabhahehi dhaḍhā ce’’ti <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">dho. Paṇa</hi> byavahārathutīsu, ṇvu, viraddhavohārena na paṇāmetīti <hi rend="bold">apaṇṇako.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="699-701"><hi rend="paranum">699-701</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ jātyācārādinā anindite. <hi rend="bold">U</hi>pubbo, <hi rend="bold">pa</hi>pubbo ca <hi rend="bold">kasa</hi> vilekhane, hiṃsāyañca, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">ṭṭho.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Gārayha</hi>ntaṃ <pb ed="M" n="0.0459" /> jātyācārādinā nindite. Nihīyateti <hi rend="bold">nihīno, hā</hi> cāge, ino, dīgho. A<hi rend="bold">pā</hi>dipubbe <hi rend="bold">hīno. Lama</hi> nindāyaṃ, ṇvu, <hi rend="bold">lāmako. Kiṭa</hi> gatiyaṃ, <hi rend="bold">pati ni</hi>pubbo tu nindāyaṃ, ṭho, <hi rend="bold">patikiṭṭhaṃ, nikiṭṭha</hi>ñca. <hi rend="bold">Ittara</hi>saddo lāmakatthavācako pāṭipadiko, ‘‘jātyācārādīhi nihīnoya’’nti avaditabboti <hi rend="bold">avajjo,</hi> tabbhāvattho cettha <hi rend="bold">a</hi>kāro. <hi rend="bold">Vada</hi> viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyo, <hi rend="bold">dya</hi>ssa <hi rend="bold">jjo.</hi> Kucchā sañjātā assa <hi rend="bold">kucchito.</hi> Adhobhāge jāto <hi rend="bold">adhamo,</hi> ossattaṃ. <hi rend="bold">Uma</hi> nindāyaṃ, kamme a, sakatthe ko, usso, <hi rend="bold">omako.</hi> Garahitabboti <hi rend="bold">gārayho, garaha</hi> nindāyaṃ, ṇyo, vaṇṇavipariyayo.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ malayutte. Malayuttatāya <hi rend="bold">malīno,</hi> ino, dīgho. Assatthyatthe ī, <hi rend="bold">masa</hi>paccaye <hi rend="bold">malīmaso,</hi> kaccaraṃ, maladūsitampi, kucchitaṃ caratīti <hi rend="bold">kaccaraṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tipādaṃ vipule. <hi rend="bold">Braha</hi> vuddhiyaṃ, rājādi, <hi rend="bold">brahā. Maha</hi> pūjāyaṃ, anto. <hi rend="bold">Pula</hi> mahatte, <hi rend="bold">vipulaṃ. Sala</hi> gamane, <hi rend="bold">visālaṃ,</hi> ṇo. <hi rend="bold">Patha</hi> saṅkhyāne, ulo, assu, <hi rend="bold">puthulaṃ, u</hi>mhi <hi rend="bold">puthu. Gara</hi> secane, u, <hi rend="bold">garu. Ara</hi> gamane, u, assu, <hi rend="bold">uru. Tanu</hi> vitthāre, to, <hi rend="bold">iṇṇā</hi>deso, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">tho,</hi> assi, asarūpadvittaṃ, <hi rend="bold">vitthiṇṇaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vaṭhara</hi>ntaṃ thūle. <hi rend="bold">Pī</hi> tappanakantīsu, ino. <hi rend="bold">Thūla</hi> paribrūhane, a. <hi rend="bold">Pī</hi>dhātuto īvaro, <hi rend="bold">pīvaraṃ. La</hi>paccaye <hi rend="bold">thullaṃ,</hi> rassādi. <hi rend="bold">Vada</hi> viyattiyaṃ vācāyaṃ, vadatīti <hi rend="bold">vaṭharaṃ,</hi> aro, <hi rend="bold">da</hi>ssa <hi rend="bold">ṭho.</hi> Thūlamupacitamaṃsavipulāyatamaṃsādi.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ sannicite. <hi rend="bold">Āni</hi>pubbo <hi rend="bold">ci</hi> caye, kamme to, <hi rend="bold">ācitaṃ, nicita</hi>ñca.</p>

<p rend="bodytext" n="702"><hi rend="paranum">702</hi><hi rend="dot">.</hi> Siloko <pb ed="M" n="0.0460" /> sabbasmiṃ. Saratīti <hi rend="bold">sabbaṃ,</hi> vo, <hi rend="bold">ra</hi>ssa ca <hi rend="bold">vo. Saṃ</hi>pubbo <hi rend="bold">asu</hi> khepane, to, <hi rend="bold">samattaṃ,</hi> atha vā <hi rend="bold">sama tima</hi> vekallabye, to, <hi rend="bold">samattaṃ.</hi> Na khiyatīti <hi rend="bold">akhilaṃ,</hi> lo, <hi rend="bold">akhilaṃ, nikhila</hi>ñca tathā. <hi rend="bold">Saka</hi> sattiyaṃ, alo, kalābhi avayavehi saha vattateti vā <hi rend="bold">sakalaṃ.</hi> Sesato avasiṭṭhato niggataṃ <hi rend="bold">nissesaṃ. Kasa</hi> gamane, ino, <hi rend="bold">ṇa</hi>ttaṃ, <hi rend="bold">kasiṇaṃ.</hi> Na sesaṃ avasiṭṭhaṃ <hi rend="bold">asesaṃ.</hi> Aggena sikharena saṅgataṃ <hi rend="bold">samaggaṃ.</hi> Kate samāse pubbanipāto abhidhānā. <hi rend="bold">Ūna</hi> parihāne, na ūnaṃ asmiṃ <hi rend="bold">anūnakaṃ,</hi> ko.</p>

<p rend="bodytext" n="703"><hi rend="paranum">703</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bahula</hi>ntaṃ bahutte, bhāveti vaḍḍhetīti <hi rend="bold">bhūri, bhū</hi> sattāyaṃ, ri, <hi rend="bold">bhūri,</hi> dīghādi, rassanto, <hi rend="bold">ī</hi>mhi <hi rend="bold">bhūrī,</hi> medhā. <hi rend="bold">Pahu</hi> sattiyaṃ, to, <hi rend="bold">u</hi>kārāgamo, <hi rend="bold">pa</hi>pubbo <hi rend="bold">hū</hi> sattāyaṃ vā, rasso. <hi rend="bold">Paci</hi> vitthāre, uro, <hi rend="bold">pacuraṃ. Bhī</hi> bhaye, bhāyati yasmāti <hi rend="bold">bhiyyo,</hi> dvittaṃ. Sampahotīti <hi rend="bold">sampahulaṃ,</hi> lo. <hi rend="bold">Baha</hi> vuḍḍhiyaṃ, u, <hi rend="bold">bahu. Yebhuyya</hi>saddo bahulatthavācako pāṭipadiko. Bahū atthe lābhīti <hi rend="bold">bahulaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ bahigate. Bahi jātaṃ <hi rend="bold">bāhiraṃ,</hi> iraṇa.</p>

<p rend="bodytext" n="704-706"><hi rend="paranum">704-706</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yesaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0461" /> padatthānaṃ <hi rend="bold">mattaṃ</hi> pamāṇaṃ satādito <hi rend="bold">paraṃ</hi> adhikaṃ bhavati, te <hi rend="bold">parosatādī. Ādi</hi>nā parosahassādi. Satato paro <hi rend="bold">parosataṃ.</hi> Sahassato paro <hi rend="bold">parosahassaṃ,</hi> parassa pubbanipāto abhidhānā <hi rend="bold">para</hi>saddā <hi rend="bold">o</hi>kārāgamo. Pajjaṃ appe. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ <hi rend="bold">parittaṃ. Sukha</hi> takriyāyaṃ, takriyā sukhanaṃ, umo. <hi rend="bold">Suca</hi> socane vā. <hi rend="bold">Khuda</hi> pipāsāyaṃ, do, <hi rend="bold">khuddaṃ. Thuca</hi> pasāde, ṇo. <hi rend="bold">Ala</hi> bhūsanapariyattinivāraṇesu, po, <hi rend="bold">la</hi>ssa <hi rend="bold">po, appaṃ. Kisa</hi> tanukaraṇe, ṇo. <hi rend="bold">Tanu</hi> vitthāre. <hi rend="bold">Ci</hi> caye, ulo, dvittaṃ, <hi rend="bold">cullaṃ,</hi> nīce pana <hi rend="bold">cullo. Mā</hi> māne, chadādīhi to. Rassādi, <hi rend="bold">mattā,</hi> itthiyaṃ. <hi rend="bold">Lisa</hi> appībhāve, a. <hi rend="bold">Lū</hi> chedane, luyateti <hi rend="bold">lavo,</hi> a. <hi rend="bold">Aṇa</hi> gatyattho, u. <hi rend="bold">Kaṇa</hi> sadde, a, <hi rend="bold">kaṇo.</hi> Lavādīhi saha kaṇo pume, vuttañca <hi rend="bold">amarakose</hi> ‘‘pume lavalesakaṇāṇavo’’ti <note>amara 21.62</note>.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ñatta</hi>ntaṃ <pb ed="M" n="0.0462" /> samīpe. Saṅgatā āpo yasmiṃ <hi rend="bold">samīpaṃ,</hi> āssī. <hi rend="bold">Pā</hi>dito yadādinā kaṭo, <hi rend="bold">nikaṭo,</hi> natthi kaṭo āvaraṇaṃ etassāti vā <hi rend="bold">nikaṭo. Sada</hi>smā to, āsanno. Kaṇṭhaṃ samīpaṃ upagataṃ <hi rend="bold">upakaṭṭho.</hi> ‘‘Kaṇṭho gale sanniṭṭhāne, sadde madanapādape’’ti hi <hi rend="bold">nānatthasaṅgaho,</hi> idha pana <hi rend="bold">kaṇṭha</hi>ssa <hi rend="bold">kaṭṭhā</hi>deso, <hi rend="bold">ṇa</hi>lopo vā. Abhyāsīdatīti <hi rend="bold">abhyāso.</hi> ‘‘Abhyāso tu samīpamhi, pumā abhyasanepi ce’’ti <note>cintāmaṇiṭīkā 21.67</note><hi rend="bold">rabhaso.</hi> Saha antena <hi rend="bold">santikaṃ,</hi> sakatthe iko. Vidūrapaṭipakkhattā <hi rend="bold">avidūraṃ.</hi> Saṅgataṃ antaṃ <hi rend="bold">sāmantaṃ, sa</hi>saddassa dīgho, niggahītassa mo, <hi rend="bold">saṃ ni</hi>pubbopi <hi rend="bold">kaṭṭha</hi>saddo samīpatthoyevāti dassanatthaṃ udāhaṭaṃ, <hi rend="bold">kasa</hi> vilekhane vā, to, <hi rend="bold">sannikaṭṭhaṃ.</hi> Antikabhāvaṃ upagataṃ <hi rend="bold">upantikaṃ.</hi> Saha kāsena vattate <hi rend="bold">sakāsaṃ, kāsa</hi> dittiyaṃ. Antayogā antikaṃ, iko. Ñāyateti <hi rend="bold">ñattaṃ,</hi> to, <hi rend="bold">sakāsa</hi>saddena saniḍasadesasavidhasamariyādasavesāpi gayhanti. Saha niḍena, saha desena, saha vidhāya, saha mariyādāya, saha vesena vattateti viggaho, byuppattinimittaṃ, rūḷhīsaddā pana ete.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ dūramatte. Dukkhena arati yaṃ dūraṃ. <hi rend="bold">Vipa</hi>pubbo <hi rend="bold">kaṭṭha</hi>saddo dūre, sakatthe ko, <hi rend="bold">vippakaṭṭhakaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="707"><hi rend="paranum">707</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ ghane, natthi antaraṃ chiddaṃ yassa. <hi rend="bold">Hana</hi>tismā a, <hi rend="bold">ha</hi>ssa <hi rend="bold">gho</hi> ca, <hi rend="bold">ghanaṃ. Samu</hi> upasame, do, <hi rend="bold">sandaṃ.</hi> Pādo viraḷe. Viramatīti <hi rend="bold">viraḷaṃ,</hi> a, vaṇṇavikāro. Piyo lavo appo yasmiṃ <hi rend="bold">pelavaṃ, piya</hi>ssa <hi rend="bold">pe, pili</hi> gamane vā, avo. <hi rend="bold">Tanu</hi> appādīsupi.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0463" /> dīghe. <hi rend="bold">Yata</hi> āyatane, <hi rend="bold">āyataṃ. I</hi> gamane vā, to, bhūvādi, isse, e aya, dīghādi. <hi rend="bold">Di</hi> khaye, gho, dīghādi. Tikaṃ vaṭṭale. Niggataṃ talaṃ asmāti <hi rend="bold">nittalaṃ. Vaṭṭa</hi> vaṭṭane, <hi rend="bold">vaṭṭaṃ,</hi> latādi. <hi rend="bold">Ula</hi>paccaye <hi rend="bold">vaṭṭulaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="708"><hi rend="paranum">708</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ucchita</hi>ntaṃ unnate. <hi rend="bold">Ci</hi> caye, uccinotīti <hi rend="bold">ucco,</hi> a. Unnamatīti <hi rend="bold">unnato. Tuja</hi> hiṃsāyaṃ, phalane ca, a, <hi rend="bold">tuṅgo.</hi> Uggataṃ aggaṃ assa <hi rend="bold">udaggo.</hi> Uddhaṃ sito <hi rend="bold">ucchito, si</hi> sevāyaṃ, to, <hi rend="bold">sa</hi>ssa <hi rend="bold">cho,</hi> asarūpadvittaṃ, <hi rend="bold">ucchito.</hi> Paṃsupi, pakaṭṭho aṃsu ditti yassa <hi rend="bold">paṃsu.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ vāmane. Uddhaṃ na añcatīti <hi rend="bold">nīco, añca</hi> gamane, ṇo, <hi rend="bold">a</hi>kāra<hi rend="bold">ña</hi>kārānaṃ lopo, <hi rend="bold">ni</hi>saddo atra nisedhe. <hi rend="bold">Rasa</hi> sadde, so, <hi rend="bold">rasso. Vā</hi> gamane, mano, <hi rend="bold">vāmano.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ ujumhi. Na jimhaṃ kuṭilaṃ <hi rend="bold">ajimhaṃ.</hi> Tasmiṃ avaṅkatāya pakaṭṭho guṇo yassa <hi rend="bold">paguṇo. Aja</hi> gamane, u, assu, <hi rend="bold">uju.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="709"><hi rend="paranum">709</hi><hi rend="dot">.</hi> Chakkaṃ vaṅke. <hi rend="bold">Ala</hi>dhātumhā aro, <hi rend="bold">ḷa</hi>ttaṃ. <hi rend="bold">Vela</hi> gamane, to, dvittādi, virūpena ilayatīti vā <hi rend="bold">vellitaṃ,</hi> to, <hi rend="bold">ila</hi> gamane. <hi rend="bold">Vaṅka</hi> koṭilye, a. <hi rend="bold">Kuṭa</hi> chedane, ilo, <hi rend="bold">kuṭa</hi> koṭilye vā. <hi rend="bold">Hā</hi> cāge, kattari mo, dvittaṃ, vaṇṇavipariyayādi, <hi rend="bold">jimhaṃ. Kuñca</hi> koṭilye, to. Vakkampi, <hi rend="bold">vakka</hi> gamane.</p>

<p rend="bodytext">Pañcakaṃ <pb ed="M" n="0.0464" /> dhuve. <hi rend="bold">Dhu</hi> gatitheriyesu, a, <hi rend="bold">uvā</hi>deso. Sassate nicce bhavo <hi rend="bold">sassato. Nicco</hi> vutto <note>abhidhānappadīpikāṭīkā</note>. Sadā kāle bhavo <hi rend="bold">sadātano. Sana</hi>saddo niccattho sattamyanto nipāto, <hi rend="bold">sanaṃ</hi>saddo vā <note>abhidhānappadīpikāṭīkā</note>, tatra bhavo <hi rend="bold">sanantano,</hi> ubhayatrāpi bhavatthe tano, pubbe niggahītāgamo.</p>

<p rend="bodytext" n="710"><hi rend="paranum">710</hi><hi rend="dot">.</hi> Ekeneva bhāvādirūpena kālassa byāpako nibbānākāsādikūṭaṭṭhoti pakāsito. Māyāniccalayantādīsu <hi rend="bold">kūṭaṃ</hi> vakkhati <note>abhidhānappadīpikāṭīkā</note>. Niccalo tiṭṭhatīti <hi rend="bold">kūṭaṭṭho,</hi> pabbato, kūṭaṭṭho viya sadā tiṭṭhatīti <hi rend="bold">kūṭaṭṭho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ lahuke. <hi rend="bold">Laṅgha</hi> gati sosanesu, u, <hi rend="bold">gha</hi>ssa <hi rend="bold">ha</hi>ttaṃ, niggahītalopo, <hi rend="bold">lahu,</hi> laghupi. <hi rend="bold">Saṃ</hi>pubbe, satthika<hi rend="bold">ka</hi>paccaye ca <hi rend="bold">sallahukaṃ.</hi> Tikaṃ saṅkhyāte. <hi rend="bold">Khyā</hi> kathane. <hi rend="bold">Gaṇa</hi> saṅkhyāne. <hi rend="bold">Mā</hi> parimāṇe, sabbatra to.</p>

<p rend="bodytext" n="711"><hi rend="paranum">711</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ tikhiṇe. <hi rend="bold">Tija</hi> nisāne, ho, vaṇṇavikāro, <hi rend="bold">tiṇhaṃ. Tija</hi> nisāne, ino, <hi rend="bold">ja</hi>ssa <hi rend="bold">kho, ṇa</hi>ttaṃ, <hi rend="bold">tikhiṇaṃ. Tija</hi>toyeva vo, <hi rend="bold">ja</hi>ssa <hi rend="bold">vo, ba</hi>ttaṃ, <hi rend="bold">tibbaṃ.</hi> Tikaṃ caṇḍe. <hi rend="bold">Caṇḍa</hi> kope, <hi rend="bold">caṇḍaṃ. Ujja</hi> balapālanesu, a, <hi rend="bold">jja</hi>ssa <hi rend="bold">ggo, uggaṃ. Khara</hi> vināse, a, <hi rend="bold">kharaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0465" /> jaṅgame. <hi rend="bold">Gamu</hi> gamane, dvittādi, <hi rend="bold">jaṅgamaṃ. Cara</hi> gamane, a, <hi rend="bold">caraṃ.</hi> Tasati calatīti <hi rend="bold">tasaṃ, tasa</hi> ubbege, ubbego bhayaṃ, calanañca. <hi rend="bold">Cara</hi>bhismā caro, majjhe dīgho, <hi rend="bold">carācaraṃ,</hi> abbhāsante vā rāgamo, <hi rend="bold">carācaraṃ,</hi> sabbatra <hi rend="bold">a</hi>paccayo. Iṅgampi, iṅgatīti <hi rend="bold">iṅgo, iṅga</hi> gamane.</p>

<p rend="bodytext" n="712-713"><hi rend="paranum">712-713</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ calanamatte. <hi rend="bold">Kampa</hi> calane. <hi rend="bold">Cala</hi> kampane, sabbatra kattari yu.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ adhike. Atiriccatīti <hi rend="bold">atiritto, rica</hi> viyojanasampaṭicchanagatīsu, to, bhujādi. Adhi eti gacchatīti <hi rend="bold">adhiko, i</hi> gamane, ko.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Jaṅgamā</hi> pāṇito añño thāvaro nāma, tiṭṭhatīti <hi rend="bold">thāvaro, ṭhā</hi> gatinivattiyaṃ, varo, vaṇṇavikāro, <hi rend="bold">thāvaro,</hi> ṭhāvaropītyeke.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ lole. <hi rend="bold">Lola</hi> ummādane. <hi rend="bold">Cala</hi> kampane, dvittādi, <hi rend="bold">cañcalaṃ. Tara</hi> plavanataraṇesu, taraṃ lātīti <hi rend="bold">taralaṃ,</hi> ete calanamattepi.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ purāṇe. Pure bhavo <hi rend="bold">purāṇo,</hi> yadādinā <hi rend="bold">na</hi>paccayo, <hi rend="bold">ṇa</hi>ttaṃ. Purā bhavo <hi rend="bold">purātano, tana</hi>paccayo. <hi rend="bold">Sanaṃ</hi>saddo <pb ed="M" n="0.0466" /> iha sattamyanto purāṇatthe nipāto. Tatra bhavo <hi rend="bold">sanantano,</hi> pubbe viya <hi rend="bold">sanaṃ</hi>saddo vā, tatrāpi pubbe viya niggahītāgamo. <hi rend="bold">Ciraṃ</hi>saddo nipāto sattamyanto purāṇattho iha gayhate, tatra bhavo <hi rend="bold">cirantano.</hi> Niggahītalopo <hi rend="bold">cirakālā</hi>dīsu.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ abhinave. Patito aggo yassa <hi rend="bold">paccaggho, ga</hi>ssa <hi rend="bold">gho,</hi> bahuko vā aggho yassa <hi rend="bold">paccaggho,</hi> anekatthattā hi upasagganipātānaṃ bahukattho ettha <hi rend="bold">pati</hi>saddo. <hi rend="bold">Nava</hi>saddāsakatthe tano, <hi rend="bold">nava</hi>ssa <hi rend="bold">nu</hi>bhāvo ca. Navo eva <hi rend="bold">abhinavo, nu</hi> thutiyaṃ, a, <hi rend="bold">navo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="714-715"><hi rend="paranum">714-715</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañcakaṃ kakkhaḷe. Kantatīti <hi rend="bold">kurūraṃ,</hi> ūro, <hi rend="bold">kanta</hi>ssa ca <hi rend="bold">kurā</hi>deso, <hi rend="bold">kara</hi> hiṃsāyaṃ vā, ūro, assu. <hi rend="bold">Kaṭha</hi> kicchajīvane, muddhajadutiyanto dhātu, ino, vaṇṇavipariyaye kathinantipi. <hi rend="bold">Dala</hi> vidāraṇe, ho, <hi rend="bold">ḷattaṃ, baha</hi> vuddhimhi vā, <hi rend="bold">ba</hi>ssa <hi rend="bold">do,</hi> ḷanto ca, <hi rend="bold">daḷhaṃ daha</hi> bhasmīkaraṇe vā, a, ḷanto ca. Niṭṭhātīti <hi rend="bold">niṭṭhuraṃ, ṭhā</hi> gatinivattiyaṃ, uro. <hi rend="bold">Kakkha</hi> hasane, alo, ḷattaṃ. Kaṭhoraṃ, jaraṭhaṃ, muttimaṃ, muttampi, <hi rend="bold">kaṭha</hi> kicchajīvane, oro. <hi rend="bold">Jara</hi> jīraṇe, bhūvādi, ṭho. Mutti kathinyaṃ, taṃyogā <hi rend="bold">muttimaṃ. A</hi>paccaye <hi rend="bold">muttaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Sattakaṃ ante. <hi rend="bold">Ama</hi> gamane, to, <hi rend="bold">anto,</hi> anitthī. <hi rend="bold">Pari</hi>pubbo <hi rend="bold">pariyanto. Pa</hi>pubbo <hi rend="bold">panto.</hi> Pacchā bhavo <hi rend="bold">pacchimo.</hi> Ante bhavo <hi rend="bold">antimo,</hi> imo. Jaghane sādhu <hi rend="bold">jighaññaṃ,</hi> yo, assi. <hi rend="bold">Cara</hi>tismā imo. <hi rend="bold">Carimaṃ, cara</hi>saddā vā imo.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0467" /> paṭhame. <hi rend="bold">Pubba</hi> pūraṇe, a. Aggaṃ seṭṭhepi vuttaṃ. <hi rend="bold">Paṭha</hi> viyattiyaṃ vācāyaṃ, amo, <hi rend="bold">patha</hi> saṅkhyāne vā, amo, vaṇṇavikāro, <hi rend="bold">paṭhamaṃ,</hi> pathamantipi. Ādīyate paṭhamaṃ gaṇhīyateti <hi rend="bold">ādi,</hi> i, pume, <hi rend="bold">so</hi>saddo <hi rend="bold">ādi</hi>ssa pulliṅgattajotako, purimaṃ, puratthāpi, bhavatthe imatthā.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ anucchavike. Paṭiggahito rūpo <hi rend="bold">patirūpo.</hi> Chaviyā anurūpaṃ <hi rend="bold">anucchavikaṃ,</hi> sakatthe ko.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ niratthake. <hi rend="bold">Mūha</hi> vecitte, a, <hi rend="bold">ha</hi>ssa <hi rend="bold">gho.</hi> Natthi attho yassa, sakatthe ko.</p>

<p rend="bodytext" n="716"><hi rend="paranum">716</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ pākaṭe. Visiṭṭho attā yassa <hi rend="bold">byattaṃ. Puṭa</hi> pakāsane, <hi rend="bold">puṭa</hi> vikāsane vā.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ mudumhi. <hi rend="bold">Muda</hi> modane, u, <hi rend="bold">muda</hi> saṃsagge vā. Sobhanaṃ kumāraṃ kanti yassa. <hi rend="bold">Ku</hi> sadde, alo, manto ca.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ indriyaggayhe. Akkhaṃ indriyaṃ patigataṃ nissitaṃ, akkhena vā patigataṃ <hi rend="bold">paccakkhaṃ,</hi> kate samāse <hi rend="bold">pati</hi>saddassa pubbanipāto abhidhānato. Indriyaṃ cakkhādikaṃ, tena gayhaṃ <hi rend="bold">indriyaggayhaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ apaccakkhe. Paccakkhaviparītaṃ <hi rend="bold">apaccakkhaṃ,</hi> paramāṇvādi. Indriyaṃ atikkantaṃ <hi rend="bold">atindriyaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="717"><hi rend="paranum">717</hi><hi rend="dot">.</hi> Catukkaṃ aññatthe. <hi rend="bold">Itara</hi>saddo pāṭipadiko aññatthavācako, <hi rend="bold">idaṃ</hi>saddā vā taro aññatthe, <hi rend="bold">daṃ</hi>lopo ca <pb ed="M" n="0.0468" />. <hi rend="bold">Añña</hi>saddā sakatthe taro. Eko seṭṭhepi vutto. <hi rend="bold">Añña</hi>saddo pāṭipadiko bhinnattho, na ñāyateti vā <hi rend="bold">añño.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ nānappakāre. Bahavo vidhā pakārā assa <hi rend="bold">bahuvidho.</hi> Vicittā vidhā yassa <hi rend="bold">vividho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ anivārite. Natthi bādho nisedho yassa <hi rend="bold">abādhaṃ.</hi> Natthi aggaḷaṃ assa.</p>

<p rend="bodytext" n="718"><hi rend="paranum">718</hi><hi rend="dot">.</hi> Catukkaṃ asahāye. Asahāyatthe <hi rend="bold">eka</hi>to ākī, cco, ko ca, <hi rend="bold">ekākī, ekacco.</hi> Aññatthepi <hi rend="bold">ekako</hi> vutto. <hi rend="bold">Samā</hi> tulyatthā.</p>

<p rend="bodytext">Anekasambandhini <hi rend="bold">sādhāraṇā</hi>didvayaṃ. Saha ādhāraṇena vattatīti <hi rend="bold">sādhāraṇaṃ,</hi> yadādi, thiyaṃ sādhāraṇī, sādhāraṇā ca. Samānameva <hi rend="bold">sāmaññaṃ,</hi> yo, <hi rend="bold">sāmaññā</hi> itthiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ appāvakāse. Sambādhate asmiṃ, ro. <hi rend="bold">Saṃ</hi>saddā kaṭo, yadādi, <hi rend="bold">saṅkaṭaṃ,</hi> saha āvaraṇena vattatīti vā <hi rend="bold">saṅkaṭaṃ,</hi> sahattho <hi rend="bold">saṃ</hi>saddo.</p>

<p rend="bodytext" n="719"><hi rend="paranum">719</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vāmaṃ kaḷevaraṃ</hi> vāmakāyo sabyaṃ nāma. ‘‘Sabyaṃ vāme ca dakkhiṇe’’ti <note>cintāmaṇiṭīkā 21.84</note> hi <hi rend="bold">ajayo, sava</hi> gatiyaṃ, yo. <hi rend="bold">Dakkhiṇaṃ</hi> kaḷevaraṃ apasabyaṃ, sabyato apagataṃ <hi rend="bold">apasabyaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0469" /> viparīte. Paṭikūlati āvaratīti <hi rend="bold">paṭikūlaṃ, kūla</hi> āvaraṇe. <hi rend="bold">Apasabyaṃ</hi> dakkhiṇepi vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Duradhigamanto pathaṃ gahanaṃ, yathā – gahanametaṃ satthaṃ, dubbivekamiccattho. Gacchantaṃ hantīti <hi rend="bold">gahanaṃ,</hi> gahaṇampi, yadādi. <hi rend="bold">Kala</hi> gamane, ilo, kaliṃ lātīti vā <hi rend="bold">kalilaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="720-721"><hi rend="paranum">720-721</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ bahuppakāre. Uccañca taṃ avacañceti <hi rend="bold">uccāvacaṃ,</hi> kammadhārayo. Bahavo bhedā assa.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ janādinirantaragate. <hi rend="bold">Saṅka</hi> saṅkāyaṃ, to. <hi rend="bold">Kira</hi> pakkhepavikkhipanesu, to, <hi rend="bold">iṇṇā</hi>deso. <hi rend="bold">Saṅka</hi> saṅkāyaṃ, ulo, <hi rend="bold">saṅkulaṃ, saṃ</hi>pubbo <hi rend="bold">kula</hi> santāne vā, ro.</p>

<p rend="bodytext">Siloko cheke. Kato abhyāsito hattho padattho yena <hi rend="bold">katahattho. Kusa</hi> silesane, alo. Pakaṭṭhā vīṇā assa. Abhijānāti <hi rend="bold">abhiñño. Sikkha</hi> vijjopādāne, to. <hi rend="bold">Puṇa</hi> kammani subhe, ro. <hi rend="bold">Paṭa</hi> gamane, u. <hi rend="bold">Chidi</hi> dvidhākaraṇe, kattari a, <hi rend="bold">da</hi>ssa <hi rend="bold">ko. Cata</hi> yācane, uro. <hi rend="bold">Dala</hi> dittiyaṃ, kho, <hi rend="bold">la</hi>ssa <hi rend="bold">ko, dakkha</hi> vuḍḍhiyaṃ vā, a, <hi rend="bold">dakkha</hi> vuḍḍhihiṃsāgatisīghesu vā. <hi rend="bold">Pisa</hi> hiṃsābaladānaniketanesu, alo, <hi rend="bold">pesalo.</hi> Katamukho, katīpi, <hi rend="bold">kata</hi>saddo <pb ed="M" n="0.0470" /> abhyāsitattho, kataṃ abyāsitaṃ mukhaṃ upāyo anenāti <hi rend="bold">katamukho.</hi> Kataṃ assatthīti <hi rend="bold">katī.</hi></p>

<p rend="bodytext">Sattakaṃ bāle. <hi rend="bold">Bala</hi> pāṇane, balatīti <hi rend="bold">bālo,</hi> assāsitapassāsitamattena jīvati, na paññājīvitenātyattho. <hi rend="bold">Dā</hi> kucchāyaṃ gatiyaṃ vā, tu, dvittaṃ, rassādi. <hi rend="bold">Jala</hi> dhaññe, a, ḷattaṃ. <hi rend="bold">Mūha</hi> vecitte, lo, vaṇṇavipariyayo, <hi rend="bold">mūḷho. Manda</hi> jaḷatte. Bālyayogā <hi rend="bold">bāliso,</hi> iso. Añño, yathājātopi, na jānātīti <hi rend="bold">añño.</hi> Yādiso jāto viveko <hi rend="bold">yathājāto.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="722"><hi rend="paranum">722</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ bhāgyasampanne. Puññaṃ, sukatañca yasmiṃ atthi <hi rend="bold">puññavā, sukatī,</hi> vantu, ī ca. Dhanaṃ gahaṇaṃ laddhoti <hi rend="bold">dhañño,</hi> yo. Dvayaṃ mahāvīriye. <hi rend="bold">Mahādhiti</hi> mahāvīriyo. Dvayaṃ mahicche. Mahāsayopi.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ bahulahadaye, pasatthahadaye ca. Hadayaṃ bahulaṃ, pasatthañca yassa <hi rend="bold">hadayī, hadayālu</hi> ca, tabbahule ī, ālu ca, suhadayopi.</p>

<p rend="bodytext" n="723"><hi rend="paranum">723</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ haṭṭhacitte. ‘‘Hāsamano vikubbāno, pamāno haṭṭhamānaso’’ti <note>amara 21.7</note><hi rend="bold">amarasīho.</hi> Dvayaṃ dummane. Duṭṭhaṃ, dukkhitaṃ vā mano yassa. Virūpaṃ mano yassa. Antamanopi.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0471" /> bahuppade. Yācakānaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti <hi rend="bold">vadāniyo, vadaññū</hi> ca, iyo, rū ca, pubbatraññassa <hi rend="bold">nāde</hi>so, majjhadīgho ca. Dāne soṇḍo pasuto. <hi rend="bold">Soṇḍa</hi>saddotra majjamadetyeke, thūlalakkhopyatra, dānatthaṃ thūlaṃ lakkhaṃ assa.</p>

<p rend="bodytext" n="724"><hi rend="paranum">724</hi><hi rend="dot">.</hi> Siloko pākaṭamatte. <hi rend="bold">Khyā</hi> pakāsane, to. <hi rend="bold">Pati</hi>pubbo <hi rend="bold">i</hi> gamane, to. Abhimukhaṃ etīti <hi rend="bold">patīto. Ñā</hi> avabodhane, to, <hi rend="bold">paññāto, abhiññāto</hi> ca. <hi rend="bold">Patha</hi> khyāne. <hi rend="bold">Su</hi> gatibuddhīsu, to, <hi rend="bold">suto, vissuto</hi> ca, <hi rend="bold">su</hi> savane vā, kamme to. <hi rend="bold">Vida</hi> ñāṇe, <hi rend="bold">vidito. Sidhu</hi> saṃrādhe, to, <hi rend="bold">sidha</hi> saṃsiddhiyaṃ vā. <hi rend="bold">Kaṭa</hi> gatiyaṃ, dassanaṃ kaṭatīti <hi rend="bold">pākaṭo,</hi> upasaggassa dīgho.</p>

<p rend="bodytext" n="725"><hi rend="paranum">725</hi><hi rend="dot">.</hi> Tipādaṃ issare. <hi rend="bold">Īsa</hi> issariye, īsatīti <hi rend="bold">issaro,</hi> aro, rassādi, dvittaṃ. <hi rend="bold">Nī</hi> naye, ṇvu, <hi rend="bold">nāyako.</hi> Saṃ dhanaṃ assatthīti <hi rend="bold">sāmī,</hi> dīghādi, rassante sāmipi. <hi rend="bold">Pā</hi> rakkhaṇe,ti, rassādi, <hi rend="bold">pati. Adhi</hi>pubbe <hi rend="bold">adhipati. Īsa</hi> issariye, a, <hi rend="bold">īso.</hi> Pabhavatīti <hi rend="bold">pabhu,</hi> u, pabhūpi. <hi rend="bold">Aya</hi> gamane, yo, <hi rend="bold">ayyo.</hi> Adhipātīti <hi rend="bold">adhipo,</hi> ro. Adhibhavatīti <hi rend="bold">adhibhū,</hi> kvi. <hi rend="bold">Nī</hi> naye, ritu, <hi rend="bold">netā.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ <pb ed="M" n="0.0472" /> bahudhane. Ibhaṃ arahatīti <hi rend="bold">ibbho,</hi> vo, vaṇṇavipariyayo. <hi rend="bold">Jhe</hi> cintāyaṃ, a, ajjhāyati dhanaṃ <hi rend="bold">aḍḍho,</hi> jhassa <hi rend="bold">ḍho,</hi> asarūpadvittaṃ, rassādi ca. <hi rend="bold">Dhanā</hi> atisaye ī, <hi rend="bold">dhanī.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="726"><hi rend="paranum">726</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ dakkhiṇeyye. Dānaṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti <hi rend="bold">dānāraho, dakkha</hi> vuddhiyaṃ, sīghatthe ca, dakkhanti bhogasampadādīhi yāya, sā dakkhiṇā, iṇo, taṃ arahatīti <hi rend="bold">dakkhiṇeyyo.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ snehavati. <hi rend="bold">Siniha</hi> pītiyaṃ, dho, <hi rend="bold">ha</hi>ssa <hi rend="bold">do, siniddho,</hi> vaccho sineho yassatthi <hi rend="bold">vacchalo,</hi> lo.</p>

<p rend="bodytext">Pamāṇiko parikkhako, parikkhate avadhārayate pamāṇehi atthanti <hi rend="bold">parikkhako, ikkha</hi> dassanaṅkesu, ṇvu. Kāraṇaṃ jānātīti <hi rend="bold">kāraṇiko,</hi> iko.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ āsatte. <hi rend="bold">Sanja</hi> saṅge, to. Taṃ taṃ vatthu paraṃ padhānaṃ assa <hi rend="bold">tapparo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="727"><hi rend="paranum">727</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ kāruṇike. Karuṇā sīlaṃ assa <hi rend="bold">kāruṇiko.</hi> Dayā karuṇā yassatthi <hi rend="bold">dayālu,</hi> ālu. Dukkhitesu suṭṭhu ramatīti <hi rend="bold">sūrato,</hi> upasaggassa dīghatā.</p>

<p rend="bodytext">Iṭṭhatthe <pb ed="M" n="0.0473" /> abhimatappayojane uyyuto puggalo ussuko nāma, uṭṭhānaṃ suṭṭhu kāyatīti <hi rend="bold">ussuko,</hi> hasādyanuṭṭheyaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Yo ālasyāvasādīhi anutiṭṭhati, so dīghasutto, dīghañca taṃ suttañca, tamiva caratīti <hi rend="bold">dīghasuttaṃ,</hi> dīghasuttapariyantikaṃ kāriyaṃ karotīti <hi rend="bold">dīghasutto.</hi> Cirena kriyānuṭṭhānaṃ assa.</p>

<p rend="bodytext" n="728"><hi rend="paranum">728</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ parāyatte, parasmiṃ, parena vā adhīno <hi rend="bold">parādhīno,</hi> ajhantā sakatthe ino yadādinā. Paratanto, paravā, attavāpi <note>nāthavā (amara 21.26</note>, tantayatīti tanto, <hi rend="bold">tanta</hi> kuṭumbadhāraṇe, a, paro tanto niyāmako yassa. Paro seṭṭho nāyako, attā ca atthīti <hi rend="bold">paravā, attavā</hi> ca, vantu.</p>

<p rend="bodytext">Āyattatāmatte catukkaṃ. <hi rend="bold">Yata</hi> payatane, <hi rend="bold">ā</hi>pubbo avasībhāve, to. Antena samīpena sahāti <hi rend="bold">santako,</hi> sakatthe ko. Pariggayhate ‘‘saka’’nti karīyateti <hi rend="bold">pariggaho.</hi> Adhigato ino pabhū yenāti <hi rend="bold">adhīno.</hi></p>

<p rend="bodytext">Sena attanā īritaṃ sīlaṃ assāti <hi rend="bold">serī,</hi> tasmiṃ serini ca <hi rend="bold">sacchando</hi> vattati, sassa attano chando yassatthīti <hi rend="bold">sacchando,</hi> a. Savaso, sayaṃvasī, niravaggahopi.</p>

<p rend="bodytext" n="729"><hi rend="paranum">729</hi><hi rend="dot">.</hi> Guṇadose <pb ed="M" n="0.0474" /><hi rend="bold">anisamma</hi> anupaparikkhitvā yo karoti, so <hi rend="bold">jammo, jama</hi> adane, mo.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ atitaṇhe. <hi rend="bold">Lubha</hi> lobhe, a, dvittaṃ, <hi rend="bold">bha</hi>ssa <hi rend="bold">po, lolupo,</hi> lolubhopi.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ luddhe. <hi rend="bold">Gidha</hi> abhikaṅkhāyaṃ, to. <hi rend="bold">Lubha</hi> giddhiyaṃ, to. <hi rend="bold">Lola</hi> ummādane, a, <hi rend="bold">lolo.</hi> Atha mahātaṇhātitaṇhagiddhānaṃ ko bhedo? Mahātaṇho nānārammaṇaṃ icchati, atitaṇho ekasmimpi ārammaṇe anekavāraṃ, adhikañca tasati, giddho pana ubhayathāpīti ayametesaṃ viseso.</p>

<p rend="bodytext">Yo kriyāsu mando, so <hi rend="bold">kuṇṭho, kuṇṭha</hi> paṭighāte, ālasye ca, a.</p>

<p rend="bodytext" n="730"><hi rend="paranum">730</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañcakaṃ kāmake. <hi rend="bold">Kamu</hi> icchāyaṃ, curādi, ritu, <hi rend="bold">kāmayitā,</hi> kāritalope <hi rend="bold">kamitā. Yu</hi>mhi <hi rend="bold">kāmano,</hi> kamanopi. <hi rend="bold">Ṇī</hi>paccaye <hi rend="bold">kāmī, ṇuka</hi>paccaye <hi rend="bold">kāmuko,</hi> anuko, abhikopyatra, anukāmayate <hi rend="bold">anuko,</hi> kvi. Abhikāmayate <hi rend="bold">abhiko,</hi> kvi. Atikopi.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ matte. Suṇḍā surā, tatra kusalo <hi rend="bold">soṇḍo,</hi> pānāgāraṃ vā suṇḍā, tatra bhavo, ṭhitaṃ vā <hi rend="bold">soṇḍo. Mada</hi> ummāde <pb ed="M" n="0.0475" />, to. Ukkaṭo, khivopi, madena uddhato <hi rend="bold">ukkaṭo,</hi> yadādinā uto kaṭo mattatthe <note>pāṇini 5.2.29</note>. <hi rend="bold">Khiva</hi> made, a.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ vacanakārini. Pavattinivattīsu vidhātuṃ sakyo <hi rend="bold">vidheyyo,</hi> iyyo. Ādesitaṃ, ādarena vā suṇotīti <hi rend="bold">assavo,</hi> rassādi, a. Sundaraṃ vaco ācariyādīnaṃ etasmiṃ hetubhūteti <hi rend="bold">subbaco.</hi> Vinayaggāhīpi, vinayaṃ vidhipaṭisedhavacanaṃ gahetuṃ sīlo <hi rend="bold">vinayaggāhī.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="731"><hi rend="paranum">731</hi><hi rend="dot">.</hi> Taṅkhaṇuppattiñāṇaṃ paṭibhā, tāya yutto <hi rend="bold">pagabbho,</hi> sīghameva gabbhatīti <hi rend="bold">pagabbho, gabbha</hi> dhāraṇe.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ bhīruke. Bhī bhayaṃ sīlo yassa <hi rend="bold">bhīsīlo.</hi> Bhāyatīti <hi rend="bold">bhīru, bhī</hi> bhaye, ru. <hi rend="bold">Ruka</hi>paccaye <hi rend="bold">bhīruko,</hi> sakatthe vā ko.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ asūre. Na vīro sūro <hi rend="bold">avīro.</hi> Kucchitatarattā <hi rend="bold">kātaro, ku</hi>ssa <hi rend="bold">kā</hi>deso.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ hiṃsāsīle, hananasīlo <hi rend="bold">hiṃsāsīlo, ghātuko,</hi> uko, <hi rend="bold">hana</hi>ssa <hi rend="bold">ghāto.</hi> Sarāru, hiṃsopi.</p>

<p rend="bodytext" n="732"><hi rend="paranum">732</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ kodhayutte. <hi rend="bold">Kudha</hi> kope, kujjhanasīlo <hi rend="bold">kodhano,</hi> yu. <hi rend="bold">Dusa</hi> dose, <hi rend="bold">dosano,</hi> paṭigho <pb ed="M" n="0.0476" />, yu. <hi rend="bold">Kupa</hi> kope, kupatīti <hi rend="bold">kopī,</hi> ṇī. Amarisanopi, natthi marisanaṃ khamā assa <hi rend="bold">amarisano, marisa</hi> asahane.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ adhikakodhayutte. Caṇḍateti <hi rend="bold">caṇḍo,</hi> a, <hi rend="bold">caṇḍa</hi> kope. Atirekaṃ kujjhatīti <hi rend="bold">accantakodhano.</hi> Accantakopanopi, tadā <hi rend="bold">kupa</hi>to yu.</p>

<p rend="bodytext">Pañcakaṃ khantiyutte. <hi rend="bold">Saha</hi> khamane, yu. <hi rend="bold">Khamu</hi> sahane, yu. <hi rend="bold">Tu</hi>mhi <hi rend="bold">khantā,</hi> satthādi. Titikkhā yassatthīti <hi rend="bold">titikkhavā. Mantu</hi>mhi <hi rend="bold">khantimā,</hi> savibhattissa <hi rend="bold">ntu</hi>ssa <hi rend="bold">ā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="733"><hi rend="paranum">733</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ saddhāyutte. <hi rend="bold">Hi</hi> padapūraṇe. Saddhā yassatthīti <hi rend="bold">saddhālu.</hi> Saddhā ratanattayādīsu pasādo, taṇhā, ādaro ca. Dvayaṃ dhajayutte. Cihane ca paṭākāyaṃ, dhajo sophe ca soṇḍike, <hi rend="bold">sopho</hi> pulliṅgaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ niddāsīle. Niddā eva sīlaṃ yassa so <hi rend="bold">niddāsīlo.</hi> Dvayaṃ pabhāyutte. <hi rend="bold">Bhā</hi> dittimhi, <hi rend="bold">sara</hi>paccayo, rassādi, dvittañca, <hi rend="bold">bhassaro,</hi> bhāsā rati yassāti vā <hi rend="bold">bhassaro,</hi> rassādi eva. <hi rend="bold">Sa</hi>ssa dvittābhāve <hi rend="bold">bhāsuro,</hi> assu, <hi rend="bold">bhāsa</hi> dittiyaṃ vā, uro, atha vā dvayaṃ bahukathāyutte, bhāsāsu sabbāsu bahūsu kathāsu ramatīti <hi rend="bold">bhassaro,</hi> kvi, bhāsatīti vā <hi rend="bold">bhassaro,</hi> aro, rassādi, dvittañca, bhāsāsu ramatīti vā <hi rend="bold">bhāsaro,</hi> kvi, majjharasso, bhāsatīti vā <hi rend="bold">bhāsaro,</hi> aro, imasmiṃ pakkhe assuttābhāvo.</p>

<p rend="bodytext" n="734"><hi rend="paranum">734</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ <pb ed="M" n="0.0477" /> nagge. Na gacchatīti <hi rend="bold">naggo,</hi> dvittaṃ, <hi rend="bold">lagga</hi> saṅge vā, <hi rend="bold">na</hi>ttaṃ, <hi rend="bold">naji laji</hi> bile vā, ṇo, <hi rend="bold">ja</hi>ssa <hi rend="bold">go,</hi> dvittaṃ. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ etassa, na pakativatthanti <hi rend="bold">digambaro. Sa</hi>ssa <hi rend="bold">go.</hi> Natthi vatthaṃ etassa, atha vā digambarā vatthā, aññatitthiko avattho cāti ete dve naggo nāma, naggā nāmāti vā, ‘‘te itthikhyā po, satta pakaraṇāni abhidhammo nāmā’’tyādīsu viya saññāsaññīsaddānaṃ vacanabhedassāpi sambhavato. Naggo ca naggo ca naggā, purimasmiṃ pakkhe pana sāmaññatāya ekavacananiddeso.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ bhakkhake. <hi rend="bold">Ghasa</hi> adane, maro, <hi rend="bold">ghasmaro. Bhakkha</hi> adane, ṇvu.</p>

<p rend="bodytext">Vattuṃ sotuñca akusalo, vacane savane ca akusalo <hi rend="bold">eḷamūgo</hi> nāma, eḷo badhiro, mūgo avacano, kammadhārayo, saṭhepi eḷamūgo.</p>

<p rend="bodytext" n="735"><hi rend="paranum">735</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mukharā</hi>dayo tayo appiyavādini. Vājhāvājhesu mukhaṃ assatthi, nindāyaṃ ro. Ninditaṃ mukhaṃ yassa <hi rend="bold">dummukho.</hi> Abaddhaṃ anaggaḷaṃ mukhaṃ yassa <hi rend="bold">abaddhamukho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Bahu <pb ed="M" n="0.0478" /> ca gārayhañca vaco yassa so <hi rend="bold">vācālo</hi> nāma. Kucchitā vācā assa santīti <hi rend="bold">vācālo,</hi> nindāyaṃ lo.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ suvacane. Vadatīti <hi rend="bold">vattā,</hi> pasaṃsāyaṃ tu. Vadatīti <hi rend="bold">vado. So</hi> padapūraṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="736"><hi rend="paranum">736</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ attaniye. Netabboti niyo, niyo <hi rend="bold">eva nijo, nī</hi> naye, ṇyo, <hi rend="bold">ya</hi>ssa <hi rend="bold">jo,</hi> samīpe jāyatīti vā <hi rend="bold">nijo.</hi> Sassa attano ayaṃ <hi rend="bold">sako,</hi> idamatthe ko, so eva vā <hi rend="bold">sako,</hi> sassāyaṃ sako, ṇo. Attani jāto <hi rend="bold">attaniyo,</hi> aniyo.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ acchariye. <hi rend="bold">Vi</hi>pubbo <hi rend="bold">maha</hi> pūjāyaṃ, bhūvādi, ṇyo, mantalopo, <hi rend="bold">vimhayo. Ā</hi>pubbo <hi rend="bold">cara</hi> gatibhakkhanesu, a, <hi rend="bold">cara</hi>ssa <hi rend="bold">cchariyo,</hi> rassādi ca, <hi rend="bold">acchariyo.</hi> Na bhavitthāti <hi rend="bold">abbhuto,</hi> asarūpadvittaṃ, rasso ca, abhūtopi <note>saddanītipadamālāyaṃ 340.1 piṭṭhesu passitabbaṃ</note>.</p>

<p rend="bodytext">Sokādīhi itikattabbatāpaṭipattisuñño <hi rend="bold">vihattho, byākulo</hi> ca. Vikkhitto hattho yassa <hi rend="bold">vihattho. Kula</hi> saṅkhyāne <hi rend="bold">viā</hi>pubbo.</p>

<p rend="bodytext">Katasannāho <hi rend="bold">vadhudyato</hi> hantumudyato uyyuto ātatāyī nāma. ‘‘Vadhuyyutto’’tipi pāṭho. <hi rend="bold">Ā</hi>pubbo <hi rend="bold">tā</hi> pālane, ṇī, dvittaṃ, ākārantānamāyo, <hi rend="bold">ātatāyī.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="737"><hi rend="paranum">737</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sīsacchejjamhi</hi><pb ed="M" n="0.0479" /> sīsacchedārahe <hi rend="bold">vajjho.</hi> Hantabboti <hi rend="bold">vajjho, hana</hi> hiṃsāyaṃ, ṇyo, <hi rend="bold">hana</hi>ssa <hi rend="bold">vadho, jha</hi>ssa <hi rend="bold">jho.</hi> Asarūpadvittaṃ, <hi rend="bold">vajjho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ vakkāsaye. Nikantatīti <hi rend="bold">nikato, kanta</hi> chedane, a, <hi rend="bold">na</hi>lopo. <hi rend="bold">Saṭha</hi> ketave, a. Natthi ujutā yassa <hi rend="bold">anuju.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ bhedakārake. <hi rend="bold">Sūca</hi> pesuññe, ṇvu. <hi rend="bold">Pisi</hi> sañcuṇṇane, <hi rend="bold">pisi</hi> avayave vā, pisatīti <hi rend="bold">pisuṇo,</hi> yadādinā uno, <hi rend="bold">ṇa</hi>ttaṃ. Kaṇṇe japatīti, aluttasamāso, arucitabbarocakepi <hi rend="bold">kaṇṇejapo.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ paharaṇasīle. <hi rend="bold">Dhubbī</hi> hiṃsāyaṃ, to, bhujādi. Vañcayate vippalapateti <hi rend="bold">vañcako, vañca</hi> gamane.</p>

<p rend="bodytext" n="738"><hi rend="paranum">738</hi><hi rend="dot">.</hi> Ariyāsāmaññena ca bālapurisassa lakkhaṇamāha. <hi rend="bold">Hi</hi> padapūraṇe. <hi rend="bold">Yo puriso</hi> yo jano, <hi rend="bold">jana</hi>pariyāyo cettha <hi rend="bold">purisa</hi>saddo ‘‘dve mahāpurisā abhinikkhantā’’tyādīsu viya, <hi rend="bold">anisamma</hi> anupaparikkhitvā vadhabandhanādikiccaṃ karoti, so <hi rend="bold">khalu</hi> ekantato ‘‘capalo’’ti viññeyyo, kasmā? <hi rend="bold">Avinicchitakārittā</hi> sammā avinicchitassa kāriyassa karaṇasīlattā. <hi rend="bold">Capa</hi> kakkaraṇe, <hi rend="bold">capa</hi> santāne vā, alo, <hi rend="bold">capalo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="739"><hi rend="paranum">739</hi><hi rend="dot">.</hi> Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0480" /> kadariye. Kucchitaṃ dadātīti <hi rend="bold">khuddo,</hi> do, <hi rend="bold">ka</hi>ssa <hi rend="bold">kho,</hi> adānasīlatāya samparāyesu khuddaṃ bubhukkhissāmīti vā <hi rend="bold">khuddo, khuda</hi> bubhukkhāyaṃ, do anāgatatthe. Parānupabhogena atthasañcayasīlattā kucchito ariyo atthapati <hi rend="bold">kadariyo,</hi> adāyakattā kucchitaṃ ṭhānaṃ aratīti vā <hi rend="bold">kadariyo,</hi> iyo. Dānādīsu namanābhāvena thaddhena maccherayuttacittena sahitatāya <hi rend="bold">thaddhamaccharī,</hi> ī. Kucchito paṇo yassa <hi rend="bold">kapaṇo,</hi> kipacāno, mitappacopi. Kucchitaṃ pacānoti dutiyāsamāso. Mitaṃ pacatīti <hi rend="bold">mitappaco,</hi> ṇo.</p>

<p rend="bodytext">Addhaṃ dalidde. Natthi kiñcanaṃ appamattakampi dhanaṃ yassa <hi rend="bold">akiñcano. Dalidda</hi> duggatiyaṃ, a, <hi rend="bold">dala</hi> vidāraṇe vā, ido, dvittaṃ. <hi rend="bold">Dīna</hi> duggatabhāve, <hi rend="bold">dīno, di</hi> khaye vā, īno. Natthi dhanaṃ assa. Ninditaṃ gamanaṃ assa <hi rend="bold">duggato.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="740"><hi rend="paranum">740</hi><hi rend="dot">.</hi> Yaṃ kammaṃ ‘‘idamahaṃ uppādessāmī’’ti asambhāvitaṃ acintitameva hutvā sampattaṃ, taṃ ‘‘kākatālīya’’ntyuccate. Tālassa idaṃ phalaṃ tālaṃ, kāko ca tālañca kākatālāni, tehi sadisaṃ kammaṃ <hi rend="bold">kākatāliyaṃ,</hi> kākassa, tālaphalassa uḍḍanapatanasadisaṃ kammantyattho.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ yācake. Yācanaṃ karotīti <hi rend="bold">yācanako,</hi> yācatīti vā, <hi rend="bold">yāca</hi> yācane, yu. Sakatthe ko. <hi rend="bold">Attha</hi> yācanāyaṃ, atthanaṃ attho, so assatthīti <hi rend="bold">atthī.</hi> Ṇvu, yācako <pb ed="M" n="0.0481" />. ‘‘Mādisassa dhanaṃ datvā rājā saggaṃ gamissatī’’tyādinā dānaphalaṃ vaṇṇetvā vakati yācatīti <hi rend="bold">vanibbako, vaṇṇassa vani, vaka</hi> ādāne, ādānamettha yācanameva.</p>

<p rend="bodytext" n="741"><hi rend="paranum">741</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kiñcidūnaka</hi>ntaṃ patipādena nāmaṃ. Pakkhisappamacchādayo aṇḍato jātattā <hi rend="bold">aṇḍajā.</hi> Narādayo pana gabbhāsayasaṅkhātajalābuto, tatra vā jātattā <hi rend="bold">jalābujā.</hi> Kimi ca ḍaṃsā ca <hi rend="bold">ādi</hi>nā makasamaṅgurādayo ca sedajā, sedakāraṇattā usmā sedo, tato jātā <hi rend="bold">sedajā.</hi> Devo ca <hi rend="bold">ādi</hi>nā brahmanerayikādayo ca <hi rend="bold">opapātikā,</hi> upagantvā patatīti upapātī, ṇī, soḷasavassuddesikādiko attabhāvo, so yesamatthi, te <hi rend="bold">opapātikā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="742"><hi rend="paranum">742</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Jaṇṇumatte</hi> jaṇṇuppamāṇayutte udakādimhi <hi rend="bold">jaṇṇutaggho,</hi> jaṇṇuppamāṇo <hi rend="bold">jaṇṇutaggho,</hi> pamāṇatthe taggho, jaṇṇuppamāṇo <hi rend="bold">jaṇṇumatto,</hi> pamāṇatthe matto <note>moggallāne 4.47 sutte passitabbaṃ</note>, tasmiṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kiñcidūnake</hi> appamattakayutte kappo <note>pāṇini 5.4.67</note>, ūnassa appakatāya kappīyati ekādivasena paricchijjatīti <hi rend="bold">kappo, kappa</hi> paricchedane.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0482" /> pariyāpanne. Anto gacchatīti <hi rend="bold">antaggataṃ,</hi> ‘‘lopañca tatrākāro’’ti <hi rend="bold">o</hi>lope <hi rend="bold">a</hi>āgamo, dvittaṃ. Antogatampi. Paricchinditvā āpannaṃ gahitaṃ <hi rend="bold">pariyāpannaṃ. Gādha</hi> patiṭṭhāyaṃ, anto ogādhatīti <hi rend="bold">antogadhaṃ,</hi> rasso, ogādhatīti <hi rend="bold">ogadhaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="743"><hi rend="paranum">743</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ sādhite. <hi rend="bold">Rādha sādha</hi> siddhiyaṃ, kammani to.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ kuthite. <hi rend="bold">Paca</hi> pāke, atīte kattari to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">kko, ca</hi>lopo. <hi rend="bold">Kutha</hi> nippakke, to.</p>

<p rend="bodytext">Āpadaṃ byasanaṃ patto āpanno nāma, atipīḷanaṃ āpajjatīti <hi rend="bold">āpanno,</hi> ‘‘ā tukodhamudāṭṭīsū’’ti hi <hi rend="bold">ekakkharakoso</hi><note>ekakkharakosa 14 gāthā</note><hi rend="bold">. Pada</hi> gamane, ‘‘āpanno ca vipattimhi, patte ca vāccaliṅgiko’’ti <hi rend="bold">nānatthasaṅgaho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ paresamavasagate. Natthi vaso āyatto paresaṃ etasmiṃ serībhūteti <hi rend="bold">vivaso, avaso</hi> ca.</p>

<p rend="bodytext" n="744"><hi rend="paranum">744</hi><hi rend="dot">.</hi> Chakkaṃ khitte. <hi rend="bold">Nuda</hi> peraṇe, <hi rend="bold">nuda</hi> khepe vā, to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">inno.</hi> Aninnādese bhujādi, <hi rend="bold">nutto.</hi> Nutopi. <hi rend="bold">Asu</hi> khepane, to, bhujādi, <hi rend="bold">atto. Khipa</hi> peraṇe, to.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Īra</hi><pb ed="M" n="0.0483" /> gatiyaṃ, kampane ca, ito, <hi rend="bold">īrito. Ā</hi>pubbo <hi rend="bold">vidha</hi> peraṇe, to, <hi rend="bold">āviddho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ kampite. <hi rend="bold">Kampa</hi> calane, <hi rend="bold">dhū</hi> vidhunane, kampane ca. <hi rend="bold">Dhūto, ādhūto, cala</hi> kampane, <hi rend="bold">calito.</hi> Vellito, pekhitopi. <hi rend="bold">Vella</hi> calanattho. <hi rend="bold">Pekha</hi> gatyattho, <hi rend="bold">pekhito.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ nisite. <hi rend="bold">Nisi</hi> nisāne. <hi rend="bold">Tija</hi> nisāne, nisānaṃ tikkhakaraṇaṃ, ubhayatrāpi kammani to.</p>

<p rend="bodytext" n="745-746"><hi rend="paranum">745-746</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ pattabbe. <hi rend="bold">Pata</hi> gamane, tabbo. <hi rend="bold">Gamu</hi> gatiyaṃ, ṇyo, <hi rend="bold">mya</hi>ssa <hi rend="bold">mmo</hi> vā, <hi rend="bold">gammaṃ,</hi> gamyaṃ, <hi rend="bold">dya</hi>ssa <hi rend="bold">jjo, āpajjaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ pariṇate. <hi rend="bold">Paci</hi>no anekatthattā iha pariṇatattho. <hi rend="bold">Namu</hi> namane, bhūvādi, kattari to, <hi rend="bold">samā</hi> dve tulyatthā.</p>

<p rend="bodytext">Pañcakaṃ veṭhite. <hi rend="bold">Veṭha</hi> veṭhane. Valamiva valayaṃ, kuṇḍalākāraṃ valayaṃ kataṃ <hi rend="bold">valayitaṃ,</hi> nāmadhātu, kāritantā to. <hi rend="bold">Rudha</hi> āvaraṇe, <hi rend="bold">ruddhaṃ. Saṃ</hi>pubbo <hi rend="bold">vu</hi> saṃvaraṇe, <hi rend="bold">saṃvutaṃ.</hi> Samantato vutaṃ <hi rend="bold">āvutaṃ, vu</hi> saṃvaraṇe, sabbatra kammani to.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0484" /> parikhādinā parikkhitte. Pari samantato karīyateti <hi rend="bold">parikkhittaṃ,</hi> parikkhatampi. <hi rend="bold">Vu</hi> saṃvaraṇe, <hi rend="bold">nivutaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ vitthate. <hi rend="bold">Sara</hi> gatiyaṃ, to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">ṭo, ra</hi>lopo, <hi rend="bold">visaṭaṃ. Tanu</hi> vitthāre, to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">to, na</hi>lopo, <hi rend="bold">vitthataṃ, tataṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ lepanīye. <hi rend="bold">Lipa</hi> lepane, <hi rend="bold">diha</hi> upalepane, ubhayatrāpi kammani to.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ guḷhe. <hi rend="bold">Guha</hi> saṃvaraṇe, ḷo, <hi rend="bold">guḷho. Gupa</hi> gopane, <hi rend="bold">gutto.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ posanīye. <hi rend="bold">Pusa</hi> posane, to, <hi rend="bold">satānaṃ ṭṭho, ṭṭhā</hi>bhāve <hi rend="bold">posito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="747"><hi rend="paranum">747</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ salajje. <hi rend="bold">Lajja</hi> pīḷe, pīḷo lajjāva. <hi rend="bold">Hīḷa</hi> nindālajjāsu, <hi rend="bold">hīḷito.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ sadde. <hi rend="bold">Sana dhana</hi> sadde, <hi rend="bold">sanitaṃ, dhanitaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Pañcakaṃ bandhanīye. Sandanaṃ bandhanaṃ, taṃyogā vantu. Sandānavantaṃ kataṃ <hi rend="bold">sandānitaṃ,</hi> nāmadhātumhā to, <hi rend="bold">vantu</hi>lopo. Sandānaṃ sajjā, tamassāti vā, ito. <hi rend="bold">Si</hi> bandhane, to. <hi rend="bold">Bandha</hi> bandhane, <hi rend="bold">baddho. Kīla</hi> bandhane. <hi rend="bold">Yamu</hi> uparame, <hi rend="bold">saṃ</hi>pubbo bandhane, sabbatra kammani to. Mūtaṃ, udditaṃ, sadditampi. <hi rend="bold">Mū</hi> bandhane. <hi rend="bold">Dā</hi> avakhaṇḍane. <hi rend="bold">U saṃ</hi>pubbo bandhane. Vuttañca ‘‘uddānantu ca bandhana’’nti.</p>

<p rend="bodytext" n="748"><hi rend="paranum">748</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ <pb ed="M" n="0.0485" /> siddhe. <hi rend="bold">Sidha</hi> saṃsiddhimhi. <hi rend="bold">Pada</hi> gamane, nipubbo siddhiyaṃ. <hi rend="bold">Vatta</hi> vattane, vattanaṃpyatra sijjhanaṃ <hi rend="bold">ni</hi>pubbattā.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ vidārite. <hi rend="bold">Dara bhida</hi> vidāraṇe, <hi rend="bold">innā</hi>deso. <hi rend="bold">Bhinnaṃ.</hi> Aninnādese tu <hi rend="bold">bheditaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ tiṇādīhi chādanīye. <hi rend="bold">Chada</hi> saṃvaraṇe, to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa sadhātvantassa <hi rend="bold">annā</hi>deso.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ chindite. <hi rend="bold">Vidha</hi> vedhane. <hi rend="bold">Chidda</hi> kaṇṇabhede, curādi. <hi rend="bold">Vidha</hi> vedhane, sabbatra kamme to, aparadvaye ca sañjātatthe ito.</p>

<p rend="bodytext" n="749"><hi rend="paranum">749</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ ānīte. <hi rend="bold">Hara</hi> haraṇe, <hi rend="bold">bhara</hi> dhāraṇaposanesu, <hi rend="bold">ā</hi>pubbo <hi rend="bold">nī</hi> naye.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ damayutte. <hi rend="bold">Damu</hi> damane, kattari to. Pakkamādīhi nto. A<hi rend="bold">ntā</hi>dese <hi rend="bold">damito.</hi> Kammasādhanopyayaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ sante. <hi rend="bold">Samu</hi> upasame, kattarito. A<hi rend="bold">ntā</hi>dese <hi rend="bold">samito,</hi> kammasādhanopyayaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ puṇṇe. <hi rend="bold">Pūra</hi> pūraṇe, tarādīhi iṇṇo, dvīsupi kattukammasādhanāni labbhanti.</p>

<p rend="bodytext" n="750"><hi rend="paranum">750</hi><hi rend="dot">.</hi> Tipādaṃ <pb ed="M" n="0.0486" /> pūjite. <hi rend="bold">Cāya</hi> pūjānisāmanesu. <hi rend="bold">Maha</hi> pūjāyaṃ, <hi rend="bold">pūja</hi> pūjane, <hi rend="bold">araha</hi> pūjāyaṃ, <hi rend="bold">arahito. Acca</hi> pūjāyaṃ. <hi rend="bold">Māna</hi> pūjāyaṃ. <hi rend="bold">Ci</hi> caye, <hi rend="bold">apa</hi>pubbo pūjane. Namassitopi, <hi rend="bold">namassa</hi>dhātu pūjāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ tacchite dāruādimhi. <hi rend="bold">Taccha</hi> tanukaraṇe, tanukarīyateti <hi rend="bold">tanūkato,</hi> dīgho.</p>

<p rend="bodytext" n="751"><hi rend="paranum">751</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ aggiādīhi tatte. <hi rend="bold">Tapa dhūpa</hi> santāpe.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ rājādīnaṃ santike bhajanādivasena upagate. <hi rend="bold">Cara</hi> gatyattho, <hi rend="bold">upacarito. Āsa</hi> upavesane, <hi rend="bold">upāsito.</hi></p>

<p rend="bodytext">Addhaṃ cute. <hi rend="bold">Bhasa</hi> adhopatane, to. <hi rend="bold">Gaḷa</hi> secane, <hi rend="bold">gaḷitaṃ. Pada</hi> gamane, <hi rend="bold">pannaṃ. Cu</hi> cavane, <hi rend="bold">cu</hi> gamane vā. <hi rend="bold">Dhaṃsu</hi> avasaṃsane, gatiyañca. Kannampi, <hi rend="bold">kanna</hi> gatisosanesu.</p>

<p rend="bodytext" n="752"><hi rend="paranum">752</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tuṭṭha</hi>ntaṃ pamudite, <hi rend="bold">pī</hi> tappanakantīsu. <hi rend="bold">Muda</hi> hāse. <hi rend="bold">Hasa</hi> haṃsane, <hi rend="bold">hasa</hi> alike vā. <hi rend="bold">Mada</hi> hāse, <hi rend="bold">matto. Tusa</hi> pītiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0487" /> chinne. <hi rend="bold">Kanta</hi> chedane. <hi rend="bold">Chidi</hi> dvidhākaraṇe. <hi rend="bold">Lū</hi> chedane, ṇo, yu vā. <hi rend="bold">Dā</hi> lavane, tu, <hi rend="bold">dā</hi> avakhaṇḍane vā. Chātampi. <hi rend="bold">Cho</hi> chedane, ossākāro.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ pasatthe. <hi rend="bold">Saṭha</hi> thutiyaṃ, to. <hi rend="bold">Vaṇṇa</hi> vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. <hi rend="bold">Thu</hi> abhitthave. Īḍito, paṇitopi, <hi rend="bold">īḍa</hi> thutimhi. <hi rend="bold">Paṇa</hi> byavahāre, thutimhi ca, <hi rend="bold">paṇito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="753"><hi rend="paranum">753</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañcakaṃ alle, <hi rend="bold">tima</hi> addabhāve niccalepi, pakkamādīhi nto. <hi rend="bold">Alla</hi> kledane, lo, <hi rend="bold">allaṃ. Adda</hi> gatimhi, yācane ca, <hi rend="bold">ā</hi>pubbo <hi rend="bold">dā</hi> avakhaṇḍane vā, do, <hi rend="bold">addaṃ. Kilida</hi> addabhāve, <hi rend="bold">innā</hi>deso. <hi rend="bold">Unda</hi> kledane, <hi rend="bold">inno, unno</hi> vā, sāddampi. Addaguṇayuttaṃ addaṃ, tena saha vattate <hi rend="bold">sāddaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ gavesite. <hi rend="bold">Magga</hi> anvesane, curādi. <hi rend="bold">Esa</hi> gatiyaṃ, bhūvādi. <hi rend="bold">Gavesa</hi> maggane, curādi.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ laddhe. <hi rend="bold">Labha</hi> pattiyaṃ. <hi rend="bold">Pa</hi>pubbo <hi rend="bold">āpa</hi> byāpane, to, bhujādi, <hi rend="bold">ā</hi>lopo, <hi rend="bold">pattaṃ.</hi> Bhāvitaṃ, āsāditaṃ, vibhūtañca.</p>

<p rend="bodytext" n="754"><hi rend="paranum">754</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pālita</hi>ntaṃ rakkhanīye, <hi rend="bold">rakkha</hi> pālane. <hi rend="bold">Gupa</hi> gopane, bhujādi. <hi rend="bold">Tā</hi> pālane, <hi rend="bold">tātaṃ. Āyā</hi>game <hi rend="bold">gopāyitaṃ. Ava</hi> rakkhaṇe, <hi rend="bold">avitaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0488" /> catte. <hi rend="bold">Saja</hi> vissagge. <hi rend="bold">Caja</hi> hāniyaṃ. <hi rend="bold">Hā</hi> cāge, ino, dīghādi, <hi rend="bold">hīno. Ujha</hi> ussagge, <hi rend="bold">samujjhitaṃ.</hi> Dhūtampi, <hi rend="bold">dhū</hi> kampane.</p>

<p rend="bodytext" n="755"><hi rend="paranum">755</hi><hi rend="dot">.</hi> Pajjaṃ bhāsite. <hi rend="bold">Bhāsa</hi> byattiyaṃ vācāyaṃ. <hi rend="bold">Lapa</hi> byattiyaṃ vācāyaṃ, <hi rend="bold">vaca</hi> bhāsane, <hi rend="bold">vuttaṃ. Abhi</hi>pubbo <hi rend="bold">dhā</hi> dhāraṇe, to, <hi rend="bold">dhā</hi>tissa <hi rend="bold">hi, hi</hi> gamane vā, <hi rend="bold">abhihitaṃ. Khyā</hi> kathane. <hi rend="bold">Jappa</hi> byattiyaṃ vācāyaṃ. <hi rend="bold">Īra</hi> khepagativacanakampanesu, <hi rend="bold">udīritaṃ. Katha</hi> vākyapabandhe. <hi rend="bold">Gada</hi> viyattiyaṃ vācāyaṃ. <hi rend="bold">Bhaṇa</hi> bhaṇane. <hi rend="bold">Vada</hi> viyattiyaṃ vācāyaṃ, to, vassu, <hi rend="bold">uditaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="756"><hi rend="paranum">756</hi><hi rend="dot">.</hi> Catukkaṃ avamānite. <hi rend="bold">Ñā</hi> avabodhane. <hi rend="bold">Gaṇa</hi> saṅkhyāne. <hi rend="bold">Bhū</hi> sattāyaṃ. <hi rend="bold">Māna</hi> pūjāyaṃ, <hi rend="bold">mana</hi> ñāṇe vā, <hi rend="bold">avapari</hi>pubbā ete paribhūte. Heṭṭhā katvā ñāyati, gaṇīyati, maññatīti <hi rend="bold">avaññito, avagaṇito, avamānito</hi> ca. Paribhavīyati avamānaṃ karīyatīti <hi rend="bold">paribhūto.</hi></p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ chāte. <hi rend="bold">Ghasa</hi> adane, cho, dvittaṃ. Jighacchā sañjātā yassa <hi rend="bold">jighacchito. Khuda</hi> pipāsāyaṃ. <hi rend="bold">Chāda</hi> bhakkhane. <hi rend="bold">Bhuja</hi> pālanajjhohāresu, kho, dvittādi, bubhukkhā sañjātā yassa <hi rend="bold">bubhukkhito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="757"><hi rend="paranum">757</hi><hi rend="dot">.</hi> Chakkaṃ <pb ed="M" n="0.0489" /> ñāte. <hi rend="bold">Budha ñā</hi> avagamane. <hi rend="bold">Pada</hi> gamane, to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">anno, paṭipannaṃ. Vida</hi> ñāṇe. <hi rend="bold">Gati</hi> bujhattho. <hi rend="bold">Avagataṃ. Mana</hi> ñāṇe, to, <hi rend="bold">mataṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Addhaṃ gilite. <hi rend="bold">Gala</hi> adane, assi, <hi rend="bold">gilito. Khāda</hi> bhakkhane. <hi rend="bold">Bhuja</hi> pālanajjhohāresu. <hi rend="bold">Bhakkha</hi> adane. <hi rend="bold">Adhiava</hi>pubbo <hi rend="bold">hara</hi> haraṇe, to, <hi rend="bold">ta</hi>ssa <hi rend="bold">ṭo, ra</hi>lopo, <hi rend="bold">ajjhohaṭo. Asa</hi> bhakkhane, <hi rend="bold">asito.</hi> Jappito, gasitopi, <hi rend="bold">jappa</hi> adane. <hi rend="bold">Gasa</hi> adane.</p>

<p rend="centre">Visesyādhīnavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">2. Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="758"><hi rend="paranum">758</hi><hi rend="dot">.</hi> Pubbasmiṃ <pb ed="M" n="0.0490" /> kaṇḍadvaye buddhādīni nāmāni samānatthāni pakaraṇena nibaddhāni, asmimpi kaṇḍe sobhanādīni visesananāmāni, samayādīnyanekatthāni, cirassamādīni ca abyayāni pakaraṇeneva nibaddhāni, idāni pana pubbavaggesu vitthārabhayā ye na nibaddhā, taṃsaṅgahatthaṃ, taṃsamayānupālanatthañca saṃkiṇṇamārabhate <hi rend="bold">‘‘ñe yya’’</hi>miccādinā. Tassattho – <hi rend="bold">ihāpi</hi> saṃkiṇṇavaggepi <hi rend="bold">kvāpi</hi> katthaci kriyādīsu <hi rend="bold">paccayatthavasena ā</hi>paccayādīnaṃ itthiliṅgādibhāvajotakassa sabhāvassa vasena <hi rend="bold">liṅgaṃ</hi> itthiliṅgādikaṃ ñeyyanti. <hi rend="bold">Ca</hi>kārena bhiyyo rūpantarādipariggahopi. <hi rend="bold">Ihā</hi>ti ca upalakkhaṇaṃ, vaggantaresupi paccayatthavasena liṅgādinicchayasambhavato.</p>

<p rend="bodytext">Kattabbato <hi rend="bold">kriyā, kara</hi> karaṇe, ṇyo, <hi rend="bold">i</hi>kārā<hi rend="bold">ga</hi>mo, assi, vaṇṇavipariyaye kriyā, kriyampi, <hi rend="bold">ririya</hi>paccaye kiriyaṃ, kiriyāpi. <hi rend="bold">Ramma</hi>paccaye <hi rend="bold">kammaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ cittopasame. <hi rend="bold">Samu</hi> upasame,ti, <hi rend="bold">santi. Tha</hi>mhi <hi rend="bold">samatho.</hi><hi rend="bold">A</hi>mhi <hi rend="bold">samo.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ kāyopasame. <hi rend="bold">Damu</hi> upasame. <hi rend="bold">Tha</hi>mhi <hi rend="bold">damatho. Ti</hi>mhi <hi rend="bold">danti.</hi> Cittopasamepyete.</p>

<p rend="bodytext">Suddhakammani vattaṃ bhavati. <hi rend="bold">Vatta</hi> vattane, <hi rend="bold">vatta</hi> samādāne vā <hi rend="bold">vattaṃ,</hi> asītimahāvattādi.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Āsaṅgavacanaṃ</hi> āsattavacanaṃ saddasarūpaṃ parāyaṇaṃ nāma vuttaṃ, tañca tīsu. Paraṃ āyanaṃ āyatto tāṇaṃ <hi rend="bold">parāyaṇaṃ,</hi> kammāsatto iccattho, sākalyavacane tu pārāyaṇaṃ, pāraṃ pariyantaṃ ayanti gacchanti kassaci anenāti <hi rend="bold">pārāyaṇaṃ,</hi> yu, <hi rend="bold">ṇa</hi>ttaṃ, yathā – nāmapārāyaṇaṃ, dhātupārāyaṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="759"><hi rend="paranum">759</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ <pb ed="M" n="0.0491" /> dvidhābhāve. <hi rend="bold">Bhidi</hi> dvidhākaraṇe, ṇo. <hi rend="bold">Dara</hi> vidāraṇe. <hi rend="bold">Phuṭa</hi> vikasane, <hi rend="bold">phuṭa</hi> bhedane vā, yu.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ tappane. <hi rend="bold">Tapa</hi> pīṇane, yu. <hi rend="bold">Pī</hi> tappane, yu, kiyādi, <hi rend="bold">na</hi>ssa <hi rend="bold">ṇa</hi>ttaṃ. Avanampi, <hi rend="bold">ava</hi> pālane, dittiyañca anekatthattā.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ sāpe. <hi rend="bold">Kusa</hi> avhāne, bhedane ca, yu. <hi rend="bold">Sanja</hi> saṅge, <hi rend="bold">abhisaṅgo.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ yācanāyaṃ. <hi rend="bold">Bhikkha</hi> yācane, yu. <hi rend="bold">Yāca</hi> yācane. <hi rend="bold">Attha</hi> yācane. Addanopyatra, <hi rend="bold">adda</hi> gatimhi, yācane ca.</p>

<p rend="bodytext" n="760"><hi rend="paranum">760</hi><hi rend="dot">.</hi> Nimittarahitaṃ yadicchā nāma, yā yā icchā adhippāyo <hi rend="bold">yadicchā</hi> nāma. Seritāpi.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ āpucchane, āpucchanañca gamanāgamanādisamaye suhajja bandhavādīnamāliṅgana cumbanasvāgatapiyavacanārogyapucchanagamanānuññādinā ānandanaṃ. <hi rend="bold">Puccha</hi> pucchane, <hi rend="bold">āpucchanaṃ. Nanda</hi> samiddhiyaṃ, <hi rend="bold">ānandanaṃ. Sabhāja</hi> pītidassanesu, <hi rend="bold">sabhāja</hi> pītivacanesu vā, curādi, yu, <hi rend="bold">sabhājanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ naye. Ñāyanti yenāti <hi rend="bold">ñāyo,</hi> ākārantānamāyo. Nyāyopi, nissesato ayati yena <hi rend="bold">nyāyo. Nī</hi> naye, <hi rend="bold">ayā</hi>deso, <hi rend="bold">nayo.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0492" /> vuddhimhi. <hi rend="bold">Phā</hi> vuddhimhi, <hi rend="bold">phāya</hi> vuddhiyaṃ vā, <hi rend="bold">ya</hi>lopo,ti, <hi rend="bold">phāti,</hi> nāriyaṃ. <hi rend="bold">Vaddha</hi> vaddhane,ti, <hi rend="bold">da</hi>lopo, dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca, assu, <hi rend="bold">vuddhi,</hi> vuḍḍhipi.</p>

<p rend="bodytext" n="761"><hi rend="paranum">761</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kilama</hi> hāsakkhaye, tho, <hi rend="bold">kilamatho. Yu</hi>mhi <hi rend="bold">kilamanaṃ. Sū</hi> pāṇipasave, pasavanaṃ <hi rend="bold">pasavo, ti</hi>mhi <hi rend="bold">pasūti.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kasa</hi> gatiyaṃ hiṃsāyañca, niggahītāgamo, <hi rend="bold">ukkaṃso, kasa</hi> vilekhane vā. <hi rend="bold">Atisayo</hi> vutto. <hi rend="bold">Bhusā</hi>dayo pamāṇātisayavasena vuttā, <hi rend="bold">ukkaṃso</hi> guṇātisayavasena vutto, <hi rend="bold">atisayo</hi> pana ubhayavasenāti ubhayatra niddiṭṭhānaṃ bhedo. Tikaṃ jayane. Jayanaṃ <hi rend="bold">jayo,</hi> yu, <hi rend="bold">jayanaṃ. Ti</hi>mhi <hi rend="bold">jiti,</hi> nārī.</p>

<p rend="bodytext" n="762"><hi rend="paranum">762</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bandhana</hi>ntāni dve dve nāmāni. <hi rend="bold">Vasa</hi> kantiyaṃ. <hi rend="bold">Kamu</hi> kantiyaṃ,ti. <hi rend="bold">Vidha</hi> vedhane, byathane ca anekatthattā, a, ikārassa <hi rend="bold">yā</hi>deso, <hi rend="bold">byadho, vedho. Gaha</hi> upādāne nibandhane ca, <hi rend="bold">gaho, gāho</hi> ca. <hi rend="bold">Vara</hi> āvaraṇe, <hi rend="bold">varo. Vu</hi> saṃvaraṇe,ti, <hi rend="bold">vuti. Paca</hi> pāke, itthiyamatiyavo vā, a. Pacanaṃ <hi rend="bold">pāko,</hi> ṇo.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ āhvāne. <hi rend="bold">Hu</hi> dānādanahabyappadānesu, ṇo, <hi rend="bold">havo. Ti</hi>mhi <hi rend="bold">huti.</hi> Dvayaṃ anubhavane. <hi rend="bold">Vida</hi> ñāṇe, ṇo, <hi rend="bold">vedo <pb ed="M" n="0.0493" />. Vida</hi> vedanākhyānanivāsesu, curādi, yu, <hi rend="bold">vedanaṃ, vā</hi>kāro <hi rend="bold">vedanā</hi>saddassa napuṃsakattāpekkho.</p>

<p rend="bodytext" n="763"><hi rend="paranum">763</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ dhanādijāniyaṃ. <hi rend="bold">Jara</hi> vayohānimhi, yu, <hi rend="bold">jīraṇaṃ,</hi> assī. <hi rend="bold">Hā</hi> cāge, yu, nadādi, rasso, <hi rend="bold">ha</hi>ssa <hi rend="bold">jo, jāni. Tā</hi> pālane, yu, <hi rend="bold">ṇa</hi>ttaṃ. Dvayaṃ pamāṇe. <hi rend="bold">Mā</hi> māne,ti, <hi rend="bold">pamiti. A</hi>mhi <hi rend="bold">pamā.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ saṃyoge. <hi rend="bold">Silisa</hi> āliṅgane. <hi rend="bold">Saṃ</hi>pubbo <hi rend="bold">dhā</hi> dhāraṇe, i, sandhanaṃ <hi rend="bold">sandhi.</hi> Dvayaṃ khaye. <hi rend="bold">Khi</hi> khaye, ṇo, isse, <hi rend="bold">e</hi> aya, <hi rend="bold">khayo. Ci</hi> caye, <hi rend="bold">apa</hi>pubbo khaye. Dvayaṃ sadde. <hi rend="bold">Ru</hi> sadde, ṇo, vuddhyādeso. <hi rend="bold">Raṇa</hi> sadde. A, <hi rend="bold">raṇo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="764"><hi rend="paranum">764</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gada</hi> byattiyaṃ vācāyaṃ, ṇo, a ca, <hi rend="bold">nigādo, nigado</hi> ca. Dvayaṃ made. <hi rend="bold">Mada</hi> ummāde, <hi rend="bold">mādo, mado</hi> ca. <hi rend="bold">Si</hi> bandhane,ti, <hi rend="bold">siti.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ ākāre. Ākaraṇaṃ <hi rend="bold">ākāro,</hi> anekatthattā mukhavaṅkādyaṅgavikāro vā, iṅgati jānātīti vā yena ākāro. <hi rend="bold">Iṅga</hi> gamanattho, to, a ca, <hi rend="bold">iṅgitaṃ, iṅgo</hi> ca. <hi rend="bold">Atthassa</hi> dhanassa <hi rend="bold">apagamo</hi> vināso <hi rend="bold">byayo</hi> nāma. <hi rend="bold">Byaya</hi> cittasamussagge.</p>

<p rend="bodytext" n="765"><hi rend="paranum">765</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0494" /> antarāye. Cutipaṭisandhīnamantare ayatīti <hi rend="bold">antarāyo.</hi> Paṭipakkhavasena ūhati pavattatīti <hi rend="bold">paccūho,</hi> atha vā kāriyasiddhi antaraṃ byavadhānaṃ ayati gamayatīti <hi rend="bold">antarāyo.</hi> Paccūhanti vinihantīti <hi rend="bold">paccūho.</hi></p>

<p rend="bodytext">Vikaraṇaṃ aññathā bhavananti <hi rend="bold">vikāro, vikati ca, kara</hi> karaṇe, ṇo,ti ca.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ sabhāvavigame. <hi rend="bold">Silisa</hi> āliṅgane, <hi rend="bold">pavi</hi>pubbo taṃsabhāvavigame, vigato dhuro sadisabhāvo yasmāti <hi rend="bold">vidhuro,</hi> ‘‘vidhuraṃ pavisilese, klivañca vikale tisū’’ti <note>cintāmaṇiṭīkā 22.20</note><hi rend="bold">rabhaso. Vidha</hi> vidhāne vā, uro. Dvayaṃ āsane. <hi rend="bold">Visa</hi> pavesane, <hi rend="bold">upavesanaṃ. Āsa</hi> upavesane, <hi rend="bold">āsanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="766"><hi rend="paranum">766</hi><hi rend="dot">.</hi> Tipādaṃ adhippāye. Cittamadhyāgantvā sayatīti <hi rend="bold">ajjhāsayo.</hi> Anamipubbe <hi rend="bold">āsayo.</hi> Adhipayati citteti <hi rend="bold">adhippāyo,</hi> ṇo, <hi rend="bold">paya</hi> gamane. Citte abhisandhāyatīti <hi rend="bold">abhisandhi,</hi> dvīsu. Bhavati citteti <hi rend="bold">bhāvo,</hi> ṇo. Adhimuccanaṃ citte adhiṭṭhānaṃ <hi rend="bold">adhimutti,</hi> nārī. <hi rend="bold">Chando</hi> taṇhāyampi vutto.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ ādīnave. <hi rend="bold">Doso</hi> paṭighe vutto. Ā bhuso dīnaṃ vāyati gamayatīti <hi rend="bold">ādīnavo, dīna</hi> duggatabhāve, vo, <hi rend="bold">vī</hi> gamane ca.</p>

<p rend="bodytext" n="767"><hi rend="paranum">767</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0495" /> ānisaṃse. <hi rend="bold">Saṃsa</hi> hiṃsāthutīsu, <hi rend="bold">ānisaṃso</hi> amukhyaphale, mukhyaphale ca, tathā <hi rend="bold">guṇo. Guṇa</hi> pakāsane, pakāseti kāraṇanti <hi rend="bold">guṇo, gaṇa</hi> saṅkhyāne vā, assu, <hi rend="bold">guṇo.</hi> Dvayaṃ majjhe. <hi rend="bold">Maja</hi> suddhiyaṃ, jho. <hi rend="bold">Vi</hi>pubbe <hi rend="bold">vemajjhaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ taruṇasūriyaṭṭhāne. Ahassa majjho majjhaho, so eva <hi rend="bold">majjhanhiko, ha</hi>ssa <hi rend="bold">nho</hi><note>moggallāna 3.110 suttaṃ passitabbaṃ</note>. Ahassa majjho <hi rend="bold">majjhanho, majjhanto</hi>pi. Dvayaṃ nānattāyaṃ. Vigatā mattā sadisappamāṇaṃ etena hetubhūtena <hi rend="bold">vemattaṃ.</hi> Nānameva <hi rend="bold">nānatā, nāna</hi>saddo punnapuṃsake, abyaye tu nānā.</p>

<p rend="bodytext" n="768"><hi rend="paranum">768</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ niddāpaṭikkhepe. <hi rend="bold">Jāgara</hi> niddakkhaye, jāgarameva <hi rend="bold">jāgariyo.</hi> Dvayaṃ jalādīnamavicchannāyaṃ santatiyaṃ. <hi rend="bold">Vaha</hi>tismā ṇo, <hi rend="bold">pavāho. Vatu</hi> āvattane,ti, <hi rend="bold">pavatti.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ vitthāre. <hi rend="bold">Asu</hi> khepane, ṇo, <hi rend="bold">byāso. Pa</hi>pubbo <hi rend="bold">pañca</hi> vitthāre. <hi rend="bold">Thara</hi> santharaṇe, <hi rend="bold">pā</hi>dipubbo ca vitthāre. Tikaṃ saṃyame. <hi rend="bold">Yamu</hi> uparame, ṇo, <hi rend="bold">yāmo.</hi> Itaresu a.</p>

<p rend="bodytext" n="769"><hi rend="paranum">769</hi><hi rend="dot">.</hi> Dvayaṃ <pb ed="M" n="0.0496" /> gattānaṃ maddane. ‘‘Sambāhano’ṅgamaddako’’ti <hi rend="bold">vopālito, saṃ</hi>pubbo <hi rend="bold">vāha</hi> payatane, maddane vā, yu. <hi rend="bold">Madda</hi> maddane. Dvayaṃ nānārammaṇādīsu visappane. <hi rend="bold">Sara</hi> gamane, ṇa. <hi rend="bold">Sappa</hi> gamane, yu, <hi rend="bold">visappanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ paricaye. <hi rend="bold">Thu</hi> abhitthave. <hi rend="bold">Ci</hi> caye. Tikaṃ saṅgame. <hi rend="bold">Mila</hi> silesane, ṇo, sakatthe ko, <hi rend="bold">melako. Sanja</hi> saṅge, ṇo. <hi rend="bold">Saṃ</hi>pubbā <hi rend="bold">gami</hi>to a.</p>

<p rend="bodytext" n="770"><hi rend="paranum">770</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sannikaṭṭhamhi</hi> samīpe <hi rend="bold">sannidhi</hi>saddo, sannidhānaṃ <hi rend="bold">sannidhi,</hi> pume, ṭhapanepyayaṃ. <hi rend="bold">Nasa</hi> adassane, ṇo. <hi rend="bold">Disa</hi> pekkhane, yu, dissādeso, issattaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ dhaññādīnaṃ lavane. <hi rend="bold">Lū</hi> chedane, a. <hi rend="bold">Ṇa</hi>mhi <hi rend="bold">abhilāvo. Yu</hi>mhi <hi rend="bold">lavanaṃ.</hi> Dvayaṃ khaṇappattiyaṃ. <hi rend="bold">Pa</hi>pubbo <hi rend="bold">thu</hi> abhitthave. <hi rend="bold">Sara</hi> gamane, <hi rend="bold">avasaro. Samā</hi>ti dve tulyatthā.</p>

<p rend="bodytext" n="771"><hi rend="paranum">771</hi><hi rend="dot">.</hi> Catukkaṃ <pb ed="M" n="0.0497" /> pariyosāne. <hi rend="bold">Sā</hi> tanukaraṇe, yu, <hi rend="bold">osānaṃ. Pari</hi>pubbo <hi rend="bold">pariyosānaṃ.</hi> Ukkaṃsātisayā pakaṭṭhepyuttā.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ saṇṭhāne. <hi rend="bold">Visa</hi> pavesane, <hi rend="bold">sanniveso. Ṭhā</hi> gatinivattiyaṃ, yu, <hi rend="bold">saṇṭhānaṃ.</hi> Dvayaṃ abbhantaravācakaṃ pāṭipadikaṃ. Atha vā <hi rend="bold">abhi</hi> bandhane, aro, dhātvatthānuvattako <hi rend="bold">abhi, abbhantaraṃ.</hi> Abbhābhāve <hi rend="bold">antaraṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="772"><hi rend="paranum">772</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ pāṭihāriye. <hi rend="bold">Hi</hi> gatimhi, paṭito hissa heraṇa hīraṇa, <hi rend="bold">pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ.</hi> Yadādinā hāriyañca, <hi rend="bold">pāṭihāriyaṃ,</hi> atha vā paṭipakkhe haratīti <hi rend="bold">pāṭihīraṃ,</hi> ṇo, assī. <hi rend="bold">E</hi>kārādese <hi rend="bold">pāṭiheraṃ. Ṇya</hi>mhi <hi rend="bold">pāṭihāriyaṃ,</hi> vihatupakkilesena paccāharitabbaṃ pavattetabbanti <hi rend="bold">pāṭihīra</hi>ntiādipi kātabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ kattabbamatte. <hi rend="bold">Kara</hi>mhā ricca, <hi rend="bold">kiccaṃ,</hi> avassaṃ kātabbepi. <hi rend="bold">Anīya</hi>paccaye <hi rend="bold">karaṇīyaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ pupphādinā udakādīnaṃ paribhāvane. Sundaraṃ karīyate yenāti <hi rend="bold">saṅkhāro,</hi> ṇo, <hi rend="bold">kharā</hi>deso. <hi rend="bold">Vasa</hi> nivāse, yu, <hi rend="bold">vāsanā,</hi> kilesādīnaṃ sattivisesepi. Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi, tathā pahātabbāpi <pb ed="M" n="0.0498" /> atthi appahātabbāpi. Tattha yā kusalābyākatā, na sā pahātabbā. Yā pana akusalā, sā sukhumataratāya bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā, nāññesaṃ. Evaṃ sante ariyānampi apāyūpapatti siyāti? Na siyā, sabbesameva ariyānaṃ apāyūpapattihetukāya vāsanāya pahīnattā. Duvidhā hi akusalā vāsanā kāyavacīpayogahetubhūtā ca apāyūpapattihetubhūtā ca. Tattha purimā bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā, itarā sabbesampi ariyamaggenāti, tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘buddhāva savāsane kilese pajahituṃ sakkonti, nāññe’’ti, taṃ kāyavacīpayogahetubhūtaṃ vāsanaṃ sandhāya vuttaṃ, netaranti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="773"><hi rend="paranum">773</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ dhaññādīnaṃ pūtakaraṇe. <hi rend="bold">Pū</hi> pavane, yu. <hi rend="bold">A</hi>paccaye <hi rend="bold">pavo. Ṇa</hi>mhi <hi rend="bold">nippāvo.</hi> Dvayaṃ tasare. <hi rend="bold">Tasa</hi> ubbege, aro. Suttena veṭhanaṃ <hi rend="bold">suttaveṭhanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">Dvayaṃ duggasañcāre. Saṅkamyate yenāti <hi rend="bold">saṅkamo.</hi> Sañcaranti anenāti sañcāro, duggassa sañcāro <hi rend="bold">duggasañcāro.</hi> Dvayaṃ paṭhamārambhe. Paṭhamaṃ kamo <hi rend="bold">pakkamo, upakkamo</hi> ca.</p>

<p rend="bodytext" n="774"><hi rend="paranum">774</hi><hi rend="dot">.</hi> Tikaṃ pāṭhe. <hi rend="bold">Paṭha</hi> viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇo, <hi rend="bold">pāṭho. Ni</hi>pubbe <hi rend="bold">nipāṭho, a</hi>mhi <hi rend="bold">nipaṭho.</hi> Dvayaṃ apaharitādino vatthuno <pb ed="M" n="0.0499" /> anvesane. <hi rend="bold">Ci</hi> caye, cayanamatra anvesanaṃ. <hi rend="bold">Magga</hi> anvesane, curādi, yu, ete dve apume, saṃvikkhanaṃpyatra.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ āliṅgane. <hi rend="bold">Liṅga</hi> gatyattho. <hi rend="bold">Sanja</hi> saṅge. <hi rend="bold">Silisa</hi> āliṅgane. <hi rend="bold">Guha</hi> saṃvaraṇe, yu, parirambhopyatra. <hi rend="bold">Rambha</hi> sadde.</p>

<p rend="bodytext" n="775"><hi rend="paranum">775</hi><hi rend="dot">.</hi> Catukkaṃ ālokane. <hi rend="bold">Loka</hi> dassane. <hi rend="bold">Jhe</hi> cintāyaṃ. <hi rend="bold">Ikkha</hi> dassanaṅkesu. <hi rend="bold">Disa</hi> pekkhane, sabbatra bhāve yu.</p>

<p rend="bodytext">Catukkaṃ nirākaraṇe. <hi rend="bold">Disa</hi> pekkhane. <hi rend="bold">Asu</hi> khepane, <hi rend="bold">nirasanaṃ. Pati ā</hi>pubbo <hi rend="bold">khā</hi>kathane. <hi rend="bold">Kara</hi> karaṇe, itthiyamatiyavo vā,ti.</p>

<p rend="bodytext" n="776"><hi rend="paranum">776</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañcakaṃ vipariyaye. <hi rend="bold">Vipari</hi>pubbo <hi rend="bold">asu</hi> khepane, ṇo, <hi rend="bold">vipallāso.</hi> Aññena pakārena bhavanaṃ <hi rend="bold">aññathābhāvo. Vipari</hi>pubbo <hi rend="bold">aya</hi> gamane, <hi rend="bold">vipariyayo. Asu</hi> khepane, <hi rend="bold">vipariyāso.</hi></p>

<p rend="bodytext">Tikaṃ atikkame. Atikkamanaṃ <hi rend="bold">atikkamo.</hi> Atikkamma patanaṃ <hi rend="bold">atipāto. Aya</hi> gamane, <hi rend="bold">upaccayo.</hi></p>

<p rend="centre">Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">3. Anekatthavaggavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="777"><hi rend="paranum">777</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni <pb ed="M" n="0.0500" /> saṃkiṇṇavaggato anantaraṃ gāthāto, gāthāya addhato, pādato cāti imehi tīhi pakārehi <hi rend="bold">anekatthe</hi> nānatthe <hi rend="bold">samayā</hi>dike sadde <hi rend="bold">kamā</hi> kamato pavakkhāmi. <hi rend="bold">Ettha</hi> anekatthavagge <hi rend="bold">ekassa bhūta</hi>saddādikassa yā punaruttatā, sā thīpunnapuṃsakasaṅkhātaliṅgavisesatthaṃ katā.</p>

<p rend="bodytext" n="778"><hi rend="paranum">778</hi><hi rend="dot">.</hi> Samavāyatthādivācake bahavo <hi rend="bold">samaya</hi>sadde jātiyā saṅgayha ‘‘samayo’’ti ekavacananiddeso kato. Tatra ‘‘kālañca samayañca upādāyā’’tyādīsu <note>dī. ni. 1.447</note> samavāye paccayasāmaggiyaṃ. ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā’’tyādīsu samūhe. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho’’tyādīsu <note>ma. ni. 2.135</note> kāraṇe. ‘‘Ekoyeva ca kho khaṇo ca samayo cā’’tyādīsu <note>a. ni. 8.29</note> khaṇe okāse. ‘‘Abhisamayattho’’tyādīsu paṭivedhe. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā’’tyādīsu <note>dī. ni. 1.1</note> kāle. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tyādīsu <note>ma. ni. 1.28</note> pahāne. ‘‘Atthābhisamayā dhīro’’tyādīsu lābhe <note>saṃ. ni. 1.129</note>. ‘‘Samayappavādake tindukācire’’tyādīsu <note>ma. ni. 2.208</note> diṭṭhiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <pb ed="M" n="0.0501" /> sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti <hi rend="bold">samayo,</hi> samavāyo. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti <hi rend="bold">samayo,</hi> samūho, yathā – samudāyoti avayavasahāvatthānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti <hi rend="bold">samayo,</hi> kāraṇaṃ, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Sametisamāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti <hi rend="bold">samayo,</hi> khaṇo. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo avagantabboti <hi rend="bold">abhisamayo,</hi> dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti <hi rend="bold">abhisamayo,</hi> dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Sameti ettha, etena vā saṅgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti <hi rend="bold">samayo,</hi> kālo, dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ viya, karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti <hi rend="bold">samayo,</hi> pahānaṃ. Samiti saṅgati samodhānanti <hi rend="bold">samayo,</hi> paṭilābho, sameti sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā sampayuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti <hi rend="bold">samayo,</hi> diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe <hi rend="bold">samaya</hi>saddassa pavatti veditabbā. <hi rend="bold">Samaya</hi>saddassa atthuddhāre <hi rend="bold">abhisamaya</hi>saddassa udāharaṇaṃ sopasaggo, anupasaggo ca <hi rend="bold">samaya</hi>saddo samavāyādyatthavācako hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sabbatra udāharaṇaṃ taṃtadatthānurūpanibbacanādayo daṭṭhabbā.</p>

<p rend="bodytext" n="779"><hi rend="paranum">779</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṇṭhānaṃ</hi> dīgharassādi. <hi rend="bold">Rūpaṃ</hi> rūpāyatanaṃ, <hi rend="bold">jāti</hi> khattiyādikulaṃ. <hi rend="bold">Chavi</hi> bahicammaṃ, <hi rend="bold">pamāṇaṃ</hi> mariyādo. <hi rend="bold">Akkharaṃ</hi> akārādi <pb ed="M" n="0.0502" />, <hi rend="bold">yaso</hi> parivāro, kitti ca. <hi rend="bold">Guṇo</hi> sīlādi, tapaniyepi <hi rend="bold">vaṇṇo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="780"><hi rend="paranum">780</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pātimokkhassa</hi> bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena duvidhassa pātimokkhassa uddese ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti <note>mahāva. 134</note>. Paṇṇattiyaṃ ‘‘uposatho nāma nāgarājā’’ti <note>dī. ni. 2.246</note>. <hi rend="bold">Upavāso</hi> vutto. <hi rend="bold">Aṭṭhaṅgo</hi> ‘‘pāṇātipātā veramaṇi’’ādi. <hi rend="bold">Uposathadinaṃ</hi> ‘‘ajjuposatho pannaraso’’tyādīsu <note>mahāva. 168</note>.</p>

<p rend="bodytext" n="781-782"><hi rend="paranum">781-782</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rathaṅgaṃ</hi> cakkadvayaṃ. <hi rend="bold">Lakkhaṇaṃ</hi> cakkalakkhaṇaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’ntyādīsu <note>su. ni. 562</note><hi rend="bold">dhammacakke. Uracakkaṃ</hi> nāma khuracakkaṃ ‘‘cakkaṃ bhamati matthake’’ti <note>jā. 1.1.104; 1.5.100</note>. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’ntyādīsu <note>saṃ. ni. 1.29</note><hi rend="bold">iriyāpathacakke.</hi> ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tyādīsu <note>a. ni. 4.131</note><hi rend="bold">sampatticakke.</hi> ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuvattetī’’tyādīsu <note>a. ni. 5.132</note><hi rend="bold">cakkaratane. Maṇḍalaṃ</hi> ‘‘alātacakka’’ntyādīsu ‘‘asanivicakka’’nti <note>dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162</note> ca. <hi rend="bold">Balaṃ</hi> thāmo. <hi rend="bold">Kulālo</hi> kumbhakāro, tassa bhaṇḍe kulālacakkanti. <hi rend="bold">Āṇāyaṃ</hi> ‘‘cakkaṃ vattayati pāṇīna’’nti <note>jā. 1.7.149</note>. <hi rend="bold">Āyudhe</hi> cakkākāre āyudhe. <hi rend="bold">Dānaṃ</hi> deyyadhammo. <hi rend="bold">Rāsi</hi> khandho. Saddhagāthāpi gāthāyeva.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Daṇḍakā <pb ed="M" n="0.0503" /> caṇḍavuṭṭhyādi, pādehi chahi tīhi tu;</p>

<p rend="gathalast">Gāthāti ca paratthevaṃ, chandosaññā pakāsitā.</p>

<p rend="gatha1">Anantaroditaṃ cañña-metaṃ sāmaññanāmato;</p>

<p rend="gathalast">Gāthāicceva niddiṭṭhaṃ, munindavacane panā’’ti <note>vuttodaya 14-15 gāthā</note> hi vuttaṃ.</p>

<p rend="hangnum" n="783"><hi rend="paranum">783</hi><hi rend="dot">.</hi></p>

<p rend="gatha1"> ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,</p>

<p rend="gatha2">Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>

<p rend="gatha3">Iddhijutibalaviriyūpapatti,</p>

<p rend="gathalast">Idañca te nāga mahāvimānaṃ.</p>

<p rend="gatha1">Ahañca bhariyā ca manussaloke,</p>

<p rend="gatha2">Saddhā ubho dānapatī ahumha;</p>

<p rend="gatha3">Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,</p>

<p rend="gathalast">Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.</p>

<p rend="gatha1">Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,</p>

<p rend="gatha2">Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>

<p rend="gatha3">Iddhijutibalaviriyūpapatti,</p>

<p rend="gathalast">Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti <note>jā. 2.22.1592, 1593, 1595</note></p>

<p rend="bodytext">Imasmiṃ vidhurapaṇḍitajātake <hi rend="bold">dānasmiṃ</hi> āgato.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti <note>dī. ni. 2.329</note> imasmiṃ mahāgovindasutte <hi rend="bold">appamaññāsu.</hi> ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussesu suppakāsita’’nti <note>dī. ni. 3.174</note><pb ed="M" n="0.0504" /> pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahe sakalasmiṃ <hi rend="bold">sāsane.</hi> ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti <note>ma. ni. 1.83</note> imasmiṃ sallekhasutte <hi rend="bold">methunā viratiyaṃ.</hi></p>

<p rend="gatha1">‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;</p>

<p rend="gathalast">Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.</p>

<p rend="gatha1">Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;</p>

<p rend="gathalast">Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti <note>pe. va. 275</note>. –</p>

<p rend="bodytext">Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi <hi rend="bold">veyyāvacce.</hi></p>

<p rend="gatha1">‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,</p>

<p rend="gatha2">Amhe ca bhariyā nātikkamanti;</p>

<p rend="gatha3">Aññatra tā brahmacariyaṃ carāma,</p>

<p rend="gathalast">Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti <note>jā. 1.10.97</note>. –</p>

<p rend="bodytext">Mahādhammapālajātake <hi rend="bold">sadāratuṭṭhiyaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext">‘‘Evaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti <note>cūḷava. 311</note> imasmiṃ tittirajātake <hi rend="bold">pañcasīle.</hi></p>

<p rend="bodytext">‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti <note>dī. ni. 2.329</note> mahāgovindasutteyeva <hi rend="bold">ariyamagge.</hi></p>

<p rend="gatha1">‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;</p>

<p rend="gathalast">Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti <note>jā. 1.8.75</note>. –</p>

<p rend="bodytext">Nimijātake attadamanavasena kate <hi rend="bold">aṭṭhaṅguposathe.</hi></p>

<p rend="bodytext">‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritvā tapassi sudaṃ homī’’ti <note>ma. ni. 1.155</note> lomahaṃsasutte dhitisaṅkhāte <hi rend="bold">vīriye.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="784"><hi rend="paranum">784</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sabhāvo</hi><pb ed="M" n="0.0505" /> aviparītattho. <hi rend="bold">Pariyatti</hi> pariyāpuṇitabbā vinayābhidhammasuttantā. <hi rend="bold">Ñāyo</hi> yutti, sappaṭipadā vā maggādayo. <hi rend="bold">Ñeyye</hi> saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattivasena pañcavidhe ñeyye. <hi rend="bold">Nissattatā</hi> sattasabhāvassa abhāvatā. <hi rend="bold">Āpattiyaṃ</hi> ‘‘pārājikaṃ dhamma’’nti. ‘‘Saha dhammena niggayhā’’tyādīsu kāraṇe. <hi rend="bold">Ādi</hi>nā samayaññūpamāhiṃsādīsupi <hi rend="bold">dhammo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="785"><hi rend="paranum">785</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Payojanaṃ</hi> phalaṃ. <hi rend="bold">Saddābhidheyye</hi> saddatthe. <hi rend="bold">Vuḍḍhiyaṃ</hi> vaḍḍhane. <hi rend="bold">Vatthumhi</hi> dabbe. <hi rend="bold">Nāse</hi> vināse. <hi rend="bold">Pacchimapabbate</hi> atthagirimhi. Nivattivisayuppattisabhāvādīsupi.</p>

<p rend="bodytext" n="786"><hi rend="paranum">786</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yebhuyyatā</hi> bāhulyatā. <hi rend="bold">Abyāmissaṃ</hi> asammissaṃ. <hi rend="bold">Visaṃyoge</hi> vippayoge. <hi rend="bold">Daḷhatthe da</hi>ḷhasaddassa atthe. <hi rend="bold">Anatireke</hi> atirekābhāve. <hi rend="bold">Anavasesamhi</hi> sabbasmiṃ, <hi rend="bold">taṃ kevala</hi>vacanaṃ tīsu liṅgesu.</p>

<p rend="bodytext" n="787"><hi rend="paranum">787</hi><hi rend="dot">.</hi> Paṭalaṃ ‘‘diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu <note>mahāva. 348</note>. ‘‘Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti <note>saṃ. ni. 1.4</note> rāsimhi. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā <pb ed="M" n="0.0506" /> pāṭikaṅkhitabbā’’ti <note>ma. ni. 3.379</note> ānisaṃse. <hi rend="bold">Bandhanaṃ</hi> kāmaguṇaṃ. <hi rend="bold">Appadhāne</hi> visesane. <hi rend="bold">Jiyāya</hi> dhanuno.</p>

<p rend="bodytext" n="788-789"><hi rend="paranum">788-789</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rukkhādo</hi> dumādimhi. <hi rend="bold">Vijjamāne</hi> bhūtaguṇe. <hi rend="bold">Arahante</hi> ‘‘yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapaciniṃ pacī’’ti <note>jā. 1.2.190</note>. Khandhapañcake ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassathā’’ti <note>ma. ni. 1.401</note>. <hi rend="bold">Satte</hi> pāṇimhi. <hi rend="bold">Mahābhūte</hi> pathavādike. <hi rend="bold">Amanusso</hi> devarakkhasādi. Vijjamānatthavajjite rukkhādo nāriyaṃ na bhavati, vijjamānatthe, pana atītādīsu ca vāccaliṅgo. <hi rend="bold">Patte</hi> sampatte. <hi rend="bold">Same</hi> tulyatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="790"><hi rend="paranum">790</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sajjane</hi> sappurise.</p>

<p rend="bodytext" n="791"><hi rend="paranum">791</hi><hi rend="dot">.</hi> Padapūraṇe ‘‘suttanta vanantā’’tyādīsu. <hi rend="bold">Dehāvayave</hi> ‘‘antaṃ antaguṇa’’ntyādīsu <note>khu. pā. 3.dvattiṃsākāra</note>. Deho ca avayavo cāti eke. Koṭṭhāse ‘‘ayameko anto’’tyādīsu <note>a. ni. 6.61</note>. <hi rend="bold">Lāmakaṃ</hi> nihīnakaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="792"><hi rend="paranum">792</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Nikāyo</hi><pb ed="M" n="0.0507" /> sadhammīnaṃ gaṇo. <hi rend="bold">Sandhi</hi> paṭisandhi. <hi rend="bold">Sāmaññe</hi> visesādhāre. <hi rend="bold">Pasūti</hi> mātukucchito nikkhamanaṃ, <hi rend="bold">kulaṃ</hi> khattiyādikulaṃ. <hi rend="bold">Bhavo</hi> bhavanakriyā. <hi rend="bold">Visesyo</hi> upādhi, yassa vasena bhinnesu sabalādīsu abhinnā dhīsaddā vattante. <hi rend="bold">Sumanāyaṃ</hi> mālatiyaṃ. <hi rend="bold">Saṅkhatalakkhaṇe</hi> saṅkhatadhammānaṃ lakkhaṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="793"><hi rend="paranum">793</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhavabhedo</hi> kāmabhavādi. <hi rend="bold">Patiṭṭhāyaṃ</hi> nissaye. <hi rend="bold">Niṭṭhā</hi> nipphatti. <hi rend="bold">Ajjhāsayo</hi> adhippāyo. <hi rend="bold">Buddhi</hi> ñāṇaṃ. <hi rend="bold">Vāsaṭṭhānaṃ</hi> vasanaṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Visarattaṃ</hi> visaraṇabhāvo. ‘‘Visadatthe’’tipi pāṭho, tadā <hi rend="bold">sada</hi>dhātussa visaraṇatthatā daṭṭhabbā.</p>

<p rend="bodytext" n="794"><hi rend="paranum">794</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Phale</hi> sotāpattādike. Aniccādianupassanā <hi rend="bold">vipassanā</hi> nāma. <hi rend="bold">Magge</hi> sotāpattimaggādike.</p>

<p rend="bodytext" n="795"><hi rend="paranum">795</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kammāruddhanaṃ</hi> kammārānaṃ uddhanaṃ, kammārānaṃ yathā ukkāti. <hi rend="bold">Aṅgārakapallaṃ</hi> aṅgārānaṃ bhājanaṃ. <hi rend="bold">Dīpikā</hi> nāma madhucchiṭṭhādimayā padīpakiccakārikā. <hi rend="bold">Suvaṇṇakāramūsā</hi> mattikamayā ekā bhājanavikati. Vāyuno vege ca <hi rend="bold">ukkā</hi>saddo, yo ‘‘devadudrabhī’’ti vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="796"><hi rend="paranum">796</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kesohāraṇaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0508" /> kesānaṃ lavanaṃ. <hi rend="bold">Jīvitavutti</hi> jīvitassa vattanaṃ. <hi rend="bold">Vapanaṃ</hi> bījassa vapanaṃ. <hi rend="bold">Vāpasamakaraṇaṃ</hi> vapitassa bījassa samakaraṇaṃ. <hi rend="bold">Pavuttabhāvo</hi> bandhanā mutti.</p>

<p rend="bodytext" n="797-798"><hi rend="paranum">797-798</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suto vissute</hi> pākaṭe. <hi rend="bold">Avadhārite</hi> upalakkhite. <hi rend="bold">Upacite</hi> rāsīkate. <hi rend="bold">Anuyogo</hi> pucchā. <hi rend="bold">Kilinne</hi> tinte. <hi rend="bold">Sotaviññeyyaṃ</hi> saddāyatanaṃ. <hi rend="bold">Satthaṃ</hi> saddasatthādi, sutanāmako vā eko satthaviseso. Etesu dvīsu atthesu <hi rend="bold">sutaṃ</hi> napuṃsakaṃ. Putte <hi rend="bold">suto</hi> pulliṅgo, rājinipi <hi rend="bold">suto.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="799"><hi rend="paranum">799</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yuge</hi> katādicatukke. <hi rend="bold">Leso</hi> anumānañāṇavisayo. <hi rend="bold">Paññattiyaṃ</hi> ‘‘kappatthero’’ti. <hi rend="bold">Paramāyumhi</hi> ‘‘kappaṃ saggamhi <pb ed="M" n="0.0509" /> modatī’’ti. Aññatra kappādīsu pulliṅge. Sadise pana tīsu liṅgesu. <hi rend="bold">Samaṇavohāro</hi> vinayāgato samaṇānaṃ vohāro. <hi rend="bold">Kappabindu</hi> cīvare katabindu. <hi rend="bold">Samantatte</hi> samantabhāve. <hi rend="bold">Antarakappo</hi> mahākappassa asītimo bhāgo. <hi rend="bold">Ādi</hi>saddena asaṅkhyeyyamahākappe saṅgaṇhāti. <hi rend="bold">Takke</hi> vitakke. <hi rend="bold">Vidhi</hi> vidhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="800"><hi rend="paranum">800</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Virati</hi> viratittayaṃ. <hi rend="bold">Sapatho</hi> akkoso. <hi rend="bold">Tacche</hi> tathabhāve. <hi rend="bold">Ariyasaccamhi</hi> dukkhasaccādike. <hi rend="bold">Diṭṭhi</hi> micchādiṭṭhi.</p>

<p rend="bodytext" n="801"><hi rend="paranum">801</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sañjātideso</hi> ‘‘kambojo assāyatana’’nti. <hi rend="bold">Vāsaṭṭhānaṃ</hi> nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘devānaṃ devāyatana’’nti. <hi rend="bold">Ākaro</hi>ti yattha suvaṇṇarajatādayo uppajjanti. <hi rend="bold">Samosaraṇaṭṭhānaṃ</hi> bahūnaṃ sannipātaṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Padapūraṇe</hi> ‘‘kammāyatanaṃ, sippāyatana’’nti.</p>

<p rend="bodytext" n="802"><hi rend="paranum">802</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vatthaṃ</hi> ambaraṃ. <hi rend="bold">Añño</hi> yo sako na hoti. <hi rend="bold">Odhi</hi> mariyādo. <hi rend="bold">Bhedo</hi> viseso. <hi rend="bold">Manasipi</hi> cittepi.</p>

<p rend="bodytext" n="803"><hi rend="paranum">803</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vipāke</hi> iṭṭhavipāke <hi rend="bold">kusalo.</hi> Anavajjādīsu vāccaliṅgiko.</p>

<p rend="bodytext" n="804"><hi rend="paranum">804</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dravo</hi><pb ed="M" n="0.0510" /> madhvādi. <hi rend="bold">Madhurādīsu</hi> chasu rasesu. <hi rend="bold">Pārado</hi> sūto. <hi rend="bold">Siṅgārādo</hi> nava nāṭyarase. Rasarattamaṃsamedaṭṭhisukkaṭṭhimiñjavasena satta <hi rend="bold">dhātavo,</hi> tabbhede. <hi rend="bold">Kicce</hi> phassādidhammānaṃ saṅghaṭṭanādikicce. <hi rend="bold">Sampatti</hi> tesaṃyeva.</p>

<p rend="bodytext" n="805"><hi rend="paranum">805</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bodhi</hi>saddo ñāṇadvaye nāriyaṃ, bodhirājakumārādipaññattiyaṃ pume. Assattharukkhe pumitthiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="806"><hi rend="paranum">806</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yena</hi> kattubhūtena <hi rend="bold">yo</hi> kammabhūto niccasevito, <hi rend="bold">tatthāpi</hi> kammabhūte. <hi rend="bold">Visayo</hi> anaññathābhāvo. <hi rend="bold">Janapade</hi> kuruādike. <hi rend="bold">Gocare</hi> tabbahulācāre.</p>

<p rend="bodytext" n="807"><hi rend="paranum">807</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sattāyaṃ</hi> vijjamānatāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="808"><hi rend="paranum">808</hi><hi rend="dot">.</hi> Bandhave <hi rend="bold">so</hi> pume. Attani <hi rend="bold">saṃ</hi> napuṃsake. Dhanasmiṃ <hi rend="bold">so saṃ</hi> anitthiyaṃ. Sunakhe <hi rend="bold">sā</hi> pume vutto. Attaniye <hi rend="bold">so</hi> tiliṅgiko.</p>

<p rend="bodytext" n="809"><hi rend="paranum">809</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Chavisampattiyaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0511" /> chaviyā sampattiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="810"><hi rend="paranum">810</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Jāmātā</hi> dhītusāmiko. <hi rend="bold">Mandappiye</hi> appapiye <hi rend="bold">varaṃ</hi> abyayaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="811"><hi rend="paranum">811</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Makule</hi> avikāsasampatte. <hi rend="bold">Nettiṃsādipidhāne</hi> khaggādīnaṃ gehe.</p>

<p rend="bodytext" n="812"><hi rend="paranum">812</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pitāmaho</hi> brahmā. <hi rend="bold">Pitūsu</hi> mātāpitūsu. <hi rend="bold">Tathā</hi> pakkhantare. <hi rend="bold">Tapasi</hi> sīle.</p>

<p rend="bodytext" n="813-814"><hi rend="paranum">813-814</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Majjhabandhe</hi> urobandhane. <hi rend="bold">Pakoṭṭho</hi> kapparassādhobhāgo. <hi rend="bold">Kacchabandhanaṃ</hi> adhombarassa daḷhabandhanaṃ. Mekhalāyañcāti <hi rend="bold">kacchā</hi> catūsvatthesu. <hi rend="bold">Kaccho</hi> latādīsu. <hi rend="bold">Kaccho bāhumūlamhi</hi> parūḷhakacchanakhalome, ‘‘kacchehi sedā muñcantī’’ti. <hi rend="bold">Anūpo</hi> bahūdakadeso.</p>

<p rend="bodytext" n="815"><hi rend="paranum">815</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mānaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0512" /> tulāpatthaṅgulīhi. <hi rend="bold">Pamātari</hi> pamāṇassa kattari.</p>

<p rend="bodytext" n="816"><hi rend="paranum">816</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dabbaṃ</hi> dhanaṃ. <hi rend="bold">Attabhāvo</hi> pañcakkhandhasamūho. <hi rend="bold">Pāṇo</hi> jīvitindriyaṃ. Dabbādīsu catūsu <hi rend="bold">sattaṃ. Sattāyaṃ</hi> vijjamānatāyaṃ <hi rend="bold">sattā.</hi> Jane <hi rend="bold">satto. So satta</hi>saddo, <hi rend="bold">āsatte</hi> laggite tiliṅgiko.</p>

<p rend="bodytext" n="817"><hi rend="paranum">817</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Semhādo</hi> tidose. <hi rend="bold">Rasarattādi</hi> pubbevutto. <hi rend="bold">Pabhādike</hi> rūpadhātumhi. <hi rend="bold">Cakkhādike</hi> visayadhātumhi.</p>

<p rend="bodytext" n="818"><hi rend="paranum">818</hi><hi rend="dot">.</hi> Amaccādikā satta pakatiyo vuttā. <hi rend="bold">Sattādisāmyavatthā</hi> sattarajatamabhūtānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ sāmyavatthā. <hi rend="bold">Paccayā ṇa</hi>paccayādito <hi rend="bold">paṭhame</hi> paṭhamasaṇṭhite <hi rend="bold">karo</hi>tyādidhātumhi.</p>

<p rend="bodytext" n="819"><hi rend="paranum">819</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Parittāṇaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0513" /> rakkhaṇaṃ. <hi rend="bold">Vatthumhi</hi> okāse. <hi rend="bold">Tallañchanaṃ</hi> pādassa ṭhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="820"><hi rend="paranum">820</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lohamuggare</hi> lohamaye muggare. <hi rend="bold">Tāḷādike</hi> sammatāḷakaṃsatāḷādike. <hi rend="bold">Kaṭhine</hi> kakkhaḷe.</p>

<p rend="bodytext" n="821"><hi rend="paranum">821</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Makkhikā</hi> nīlamakkhikādikā. Tāsaṃ bhedā savisā madhukatā piṅgalamakkhikā. Madhumhi <hi rend="bold">khuddaṃ</hi> appakādīsu catūsvatthesu vattamānaṃ tīsu liṅgesu. <hi rend="bold">Adhamo</hi> nihīno. <hi rend="bold">Kapaṇo</hi> ekacārī.</p>

<p rend="bodytext" n="822"><hi rend="paranum">822</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Takke</hi> gorasavisese. <hi rend="bold">Maraṇaliṅge</hi> maraṇañāpakalakkhaṇe. Asubhe, subhe cāti catūsvatthesu <hi rend="bold">ariṭṭhaṃ. Āsavo</hi> majjaviseso. <hi rend="bold">Pheṇiladdumo</hi> ‘‘baḍī-yौ-kho’’.</p>

<p rend="bodytext" n="823"><hi rend="paranum">823</hi><hi rend="dot">.</hi> Gehānaṃ dārubandhappayojanaṃ <hi rend="bold">pīṭhikā</hi> nāma. Pakkhandadvayassa, kaṇṇikādīnañca nissayabhūtā pīṭhikā.</p>

<p rend="bodytext" n="824"><hi rend="paranum">824</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mittākāre</hi><pb ed="M" n="0.0514" /> amittassāpi mittasaṇṭhāne. Bale, rāsimhi, vipattiyañca, ‘‘balassa rāsī’’tipi eke.</p>

<p rend="bodytext" n="825"><hi rend="paranum">825</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khandhe</hi> rūpakkhandhe. <hi rend="bold">Bhave</hi> rūpabhave. <hi rend="bold">Nimittamhi</hi> kāraṇe. <hi rend="bold">Vapu</hi> sarīraṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="826"><hi rend="paranum">826</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vatthukilesakāmesū</hi>ti vatthukāmakilesakāmesu. <hi rend="bold">Madane</hi> māradevaputte. <hi rend="bold">Rate</hi> methune. <hi rend="bold">Nikāme</hi> icchārahite <hi rend="bold">kāmaṃ</hi> napuṃsake. Anuññāyaṃ <hi rend="bold">kāma</hi>mabyayaṃ bhave.</p>

<p rend="bodytext" n="827"><hi rend="paranum">827</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vajjabhaṇḍamukhe</hi> vīṇādoṇimukhe. <hi rend="bold">Mātaṅgassa</hi> hatthino <hi rend="bold">karakoṭi</hi> hatthaggaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="828"><hi rend="paranum">828</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rambho</hi> saṭhyaṃ, ketavantyattho. <hi rend="bold">Asaccaṃ</hi> musā. <hi rend="bold">Ayoghanaṃ</hi> yena paharati. <hi rend="bold">Girisiṅgamhi</hi> giragge. <hi rend="bold">Sīraṅge</hi> phālaṅge. <hi rend="bold">Yante</hi> kūṭayante.</p>

<p rend="bodytext" n="830"><hi rend="paranum">830</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Paṭivākye</hi><pb ed="M" n="0.0515" /> paṭivacane. <hi rend="bold">Uttarāsaṅge</hi> uparivatthe. Seṭṭhādīsu <hi rend="bold">uttaro</hi> tīsu, parasmiṃ uparismiñca īrito.</p>

<p rend="bodytext" n="831"><hi rend="paranum">831</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vimutti</hi> arahattaphalaṃ magganibbānānipi.</p>

<p rend="bodytext" n="832"><hi rend="paranum">832</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṅkhate</hi> paccayābhisaṅkhate dhamme. Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāroti <hi rend="bold">puññābhisaṅkhārādi. Payogo</hi> ussāho. Kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāroti <hi rend="bold">kāyasaṅkhārādi. Abhisaṅkharaṇaṃ</hi> abhisaṅkharaṇakriyā.</p>

<p rend="bodytext" n="833"><hi rend="paranum">833</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tabbhāve</hi> diṭṭhisahagataṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="834"><hi rend="paranum">834</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Patirūpe</hi> yutte. <hi rend="bold">Chādite</hi> tiṇādīhi. <hi rend="bold">Raho</hi> suññaṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Paññattiyaṃ</hi> channo bhikkhu, paññattiyaṃyeva pume.</p>

<p rend="bodytext" n="835"><hi rend="paranum">835</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Buddhacakkhu</hi><pb ed="M" n="0.0586" /> buddhānaṃ cakkhu. <hi rend="bold">Samantacakkhu</hi> sabbaññutañāṇaṃ. <hi rend="bold">Dhammacakkhu</hi> heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="836"><hi rend="paranum">836</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Abhikkamo</hi> abhikkamanīyo.</p>

<p rend="bodytext" n="837"><hi rend="paranum">837</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vevacanaṃ</hi> abhinnattho saddo. <hi rend="bold">Pakārasmiṃ</hi> bhede. <hi rend="bold">Avasaro</hi> avakāso.</p>

<p rend="bodytext" n="838"><hi rend="paranum">838</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Cittakammaṃ</hi> cittakārānaṃ kammaṃ. <hi rend="bold">Vicitte</hi> nānāvidhe. <hi rend="bold">Paññattiyaṃ</hi> citto dhanudharoyeva. <hi rend="bold">Cittamāso</hi> puṇṇenduyuttena cittena nakkhattena lakkhito māso. <hi rend="bold">Tārantare</hi> cittanakkhatte. <hi rend="bold">Thiyaṃ</hi> nāriyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="839"><hi rend="paranum">839</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sāmale</hi> nīle. <hi rend="bold">Sayamatthe sayaṃ</hi>saddassa atthe. <hi rend="bold">Sārivā</hi> upāsakā.</p>

<p rend="bodytext" n="840"><hi rend="paranum">840</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Pume’’</hi>tyādinā <pb ed="M" n="0.0517" /> pubbaddhena <hi rend="bold">guru</hi>saddassa atthā vuttā, aparaddhena <hi rend="bold">garu</hi>saddassa, ‘‘ekadesekattamanaññaṃve’’ti nyāyena dvinnampi ekattamaññamānena gāthānekatthavagge kathitā. <hi rend="bold">Mahante</hi> bahutte. <hi rend="bold">Dujjare</hi> jīrāpetumasakkuṇeyye, dukkare vā.</p>

<p rend="bodytext" n="841"><hi rend="paranum">841</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Accite</hi> pūjite. <hi rend="bold">Khinne</hi> kilamathappatte. <hi rend="bold">Samite</hi> upasamite.</p>

<p rend="centre">Gāthānekatthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="bodytext" n="842"><hi rend="paranum">842</hi><hi rend="dot">.</hi> Visuddhidevo, sammutidevo, upapattidevo cāti <hi rend="bold">visuddhidevādi. Nabhaṃ</hi> ākāso.</p>

<p rend="bodytext">Taruṇādīsu tīsvatthesu <hi rend="bold">māṇavo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="843"><hi rend="paranum">843</hi><hi rend="dot">.</hi> Ādyatthādīsu <pb ed="M" n="0.0518" /><hi rend="bold">aggaṃ. Vare</hi> seṭṭhe tīsu.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Paccanīko</hi> sattu. <hi rend="bold">Aññe</hi> aññatthe. <hi rend="bold">Pacchābhāge</hi> ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti.</p>

<p rend="bodytext" n="844"><hi rend="paranum">844</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yoni</hi> itthīnaṃ yonimaggo. <hi rend="bold">Kāmo</hi> icchā. <hi rend="bold">Sirī</hi> paññā, puñño ca. <hi rend="bold">Issaraṃ</hi> pabhutā. <hi rend="bold">Dhammo</hi> sīlādi. <hi rend="bold">Uyyāmo</hi> vīriyaṃ. <hi rend="bold">Yaso</hi> parivāro, kitti ca.</p>

<p rend="bodytext" n="845"><hi rend="paranum">845</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Samaṅgini</hi> samannāgate.</p>

<p rend="bodytext" n="846"><hi rend="paranum">846</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ṭhiti</hi> ṭhānakriyā.</p>

<p rend="bodytext" n="848"><hi rend="paranum">848</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khandhakoṭṭhāso</hi><pb ed="M" n="0.0519" /> aṇḍajādicatukkaṃ. <hi rend="bold">Passāvamaggo</hi> itthīnaṃ yoni. <hi rend="bold">So</hi> pulliṅgo. <hi rend="bold">Kūle</hi> tīre.</p>

<p rend="bodytext" n="849"><hi rend="paranum">849</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Nāgotunāga</hi>saddo tu. <hi rend="bold">Urage</hi> sappe, hatthini ca.</p>

<p rend="bodytext" n="850"><hi rend="paranum">850</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṅkhyā</hi> gaṇanā. ‘‘Aññatthe’’tyeke vadanti.</p>

<p rend="bodytext" n="851"><hi rend="paranum">851</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhe</hi> nakkhattavisese. <hi rend="bold">Santike</hi> samīpe. <hi rend="bold">Mūlamūle</hi> lobhādike. <hi rend="bold">Pābhate</hi> mūladhane. <hi rend="bold">Aṃso</hi> sarīrāvayavo. <hi rend="bold">Pakaṇḍe</hi> rukkhādīnaṃ sarīre.</p>

<p rend="bodytext" n="852"><hi rend="paranum">852</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kamme</hi><pb ed="M" n="0.0520" /> kriyāyaṃ. <hi rend="bold">Vikopanaṃ</hi> viddhaṃsanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="853"><hi rend="paranum">853</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pacchātāpo</hi> vippaṭisāro. <hi rend="bold">Anubandho</hi> punappunaṃ pavattanaṃ. <hi rend="bold">Rāgādo</hi> sattake. Mātaṅgassa muddhani piṇḍadvaye <hi rend="bold">kumbho.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="854"><hi rend="paranum">854</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khaggakose</hi> khaggapidhāne. <hi rend="bold">Paṭicchade</hi> samantato chādane. <hi rend="bold">Sārambhe</hi> kolāhale.</p>

<p rend="bodytext" n="855"><hi rend="paranum">855</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kālaviseso</hi> dasaccharakālo. <hi rend="bold">Nibyāpāraṭṭhiti</hi> aciraṭṭhiti, <hi rend="bold">aciraṭṭhitī</hi>ti dasaccharatopi ūnaṭṭhiti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Uppattibhūmi</hi> jātibhūmi.</p>

<p rend="bodytext" n="856"><hi rend="paranum">856</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kabaḷīkārāhārādīsu</hi><pb ed="M" n="0.0521" /> catūsu.</p>

<p rend="bodytext" n="857"><hi rend="paranum">857</hi><hi rend="dot">.</hi> Saddhāya aparappaccaye. <hi rend="bold">Cīvarādīsu</hi> catūsu. <hi rend="bold">Ādhāro</hi> nissayo.</p>

<p rend="bodytext">Dibbavihāro, ariyavihāro, brahmavihāro cāti <hi rend="bold">dibbavihārādi. Sugatālaye</hi> bhikkhūnamāvāse.</p>

<p rend="bodytext" n="858"><hi rend="paranum">858</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Samattane</hi> niṭṭhāyaṃ. <hi rend="bold">Ca</hi>kārena niyamādike saṅgaṇhāti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saṅge</hi> lagge. <hi rend="bold">Kāmādo</hi> catukke.</p>

<p rend="bodytext" n="859"><hi rend="paranum">859</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sappaphaṇaṅgesū</hi>ti sappassa phaṇe, aṅge ca sarīre. <hi rend="bold">Koṭille</hi> kuṭilatāya. <hi rend="bold">Bhuñjanaṃ</hi> bhojanakriyā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhūmibhāge</hi><pb ed="M" n="0.0522" /> rājaṅgaṇādimhi. <hi rend="bold">Kilese</hi> saṃkilese. <hi rend="bold">Male</hi> rāgādike.</p>

<p rend="bodytext" n="860"><hi rend="paranum">860</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dhanādidappe</hi>ti dhanādike paṭicca uppanne dappe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nimitte</hi> kāraṇe. <hi rend="bold">Chale</hi> saṭhye.</p>

<p rend="bodytext" n="861"><hi rend="paranum">861</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">So</hi> pulliṅgo. <hi rend="bold">Paramattani</hi> diṭṭhīnaṃ gāhaladdhe attani. <hi rend="bold">Thambhasmiṃ</hi> gehādīnaṃ thambhe. <hi rend="bold">Balasajjanaṃ</hi> yuddhakāle balassa sajjanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="862"><hi rend="paranum">862</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kusūlo</hi> dhaññādīnaṃ gehaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sopānaṅgamhi</hi> sopānasīse.</p>

<p rend="bodytext" n="863"><hi rend="paranum">863</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Niyyāse</hi> silese. <hi rend="bold">Sekhare</hi> sīse. <hi rend="bold">Nāgadantake</hi> bhittiādīsu pavesite nāgadantākāre daṇḍe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sikhaṇḍo</hi><pb ed="M" n="0.0523" /> piñchaṃ. <hi rend="bold">Tūṇīre</hi> usunidhimhi. <hi rend="bold">Nikare</hi> samūhe.</p>

<p rend="bodytext" n="864"><hi rend="paranum">864</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṃyatakesesu</hi> bandhitakesesu.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kambu</hi> jalajantuviseso. <hi rend="bold">Nalāṭaṭṭhi</hi> nalāṭe jātaṭṭhi. <hi rend="bold">Gopphake</hi> pādagaṇṭhimhi.</p>

<p rend="bodytext" n="865"><hi rend="paranum">865</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kāle</hi> pañcadasīdivasaparimāṇe. <hi rend="bold">Sādhye</hi> pattasādhanīye. <hi rend="bold">Sakhī</hi> sahāyo. <hi rend="bold">Vājo</hi> pattaṃ. <hi rend="bold">Paṅguḷo</hi> pīṭhasampī.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Dese</hi> desavisese. <hi rend="bold">Aṇṇave</hi> samudde, ete pume. <hi rend="bold">So sindhu</hi>saddo <hi rend="bold">saritāyaṃ</hi> nadiyaṃ bhave.</p>

<p rend="bodytext" n="866"><hi rend="paranum">866</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kareṇu</hi>saddo <hi rend="bold">gaje</hi> hatthimhi, <hi rend="bold">purise</hi> pulliṅge vattati. <hi rend="bold">Hatthiniyaṃ</hi> tu itthiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ratane</hi> ratanavisese. <hi rend="bold">Maṇivedho</hi> nāma yaṃ loke ‘‘cina’’ iti vuccati. <hi rend="bold">Indaheti</hi> indāvudho.</p>

<p rend="bodytext" n="867"><hi rend="paranum">867</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Koṭiyaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0524" /> ante. <hi rend="bold">Vādittavādane</hi> vīṇādivādittavādanopāye.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Koṇo vajjappabhede ca,</p>

<p rend="gatha2">Koṇo selaguḷe ije;</p>

<p rend="gatha3">Vīṇādivādanopāye,</p>

<p rend="gathalast">Ekadese gatassa ce’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tikaṇḍaseso</hi><note>tikaṇḍasesa 3.3.125</note>.</p>

<p rend="bodytext" n="868"><hi rend="paranum">868</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vaṇippathe</hi> vāṇijānaṃ vohārakammapathe. <hi rend="bold">Vede</hi> vedavisese, vāṇijepi <hi rend="bold">nigamo.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vivādādo</hi> ‘‘vivādādhikaraṇa’’ <note>pāci. 394</note> ntyādīsu. <hi rend="bold">Ādhāro</hi> kārakaviseso, nissayo ca. <hi rend="bold">Kāraṇe</hi> ‘‘yatvādhikaraṇamena’’nti <note>dha. sa. 1354</note>.</p>

<p rend="bodytext" n="869"><hi rend="paranum">869</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pasumhi</hi> goṇe. <hi rend="bold">Vasudhā</hi> pathavī. <hi rend="bold">Vācā</hi> vacanaṃ. <hi rend="bold">Ādinā</hi> saggaraṃsivajiracandajalādayo gahitā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Harite</hi><pb ed="M" n="0.0525" /> sukapattasadise vaṇṇavisese. <hi rend="bold">Vāsudeve</hi> kaṇhe.</p>

<p rend="bodytext" n="870"><hi rend="paranum">870</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Āyatte</hi> nissaye.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kaṇṇapūro</hi> kaṇṇālaṅkāro. <hi rend="bold">Sekhare</hi> agge. Ete dvinnampi atthā.</p>

<p rend="bodytext" n="871"><hi rend="paranum">871</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vijjuyaṃ</hi> cañcalāyaṃ. <hi rend="bold">Itthipurise</hi> purisitthiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Koṇe</hi> asse. <hi rend="bold">Saṅkhyāviseso</hi> ‘‘koṭipakoṭī’’tyādīsu. <hi rend="bold">Ukkaṃse</hi> pariyosāne.</p>

<p rend="bodytext" n="872"><hi rend="paranum">872</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Jālā</hi> aggijālā. <hi rend="bold">Aggaṃ</hi> koṭi.</p>

<p rend="bodytext">Nārī <hi rend="bold">āsī</hi>saddo sappadāṭhāyaṃ. <hi rend="bold">Iṭṭhassa</hi> vatthuno <hi rend="bold">āsīsanāyaṃ</hi> patthanāyampi itthī eva.</p>

<p rend="bodytext" n="873"><hi rend="paranum">873</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vilīnatele</hi><pb ed="M" n="0.0526" /> visaraṇatele. <hi rend="bold">Vasagā</hi> vasaṃ gacchantī nārī. <hi rend="bold">Vañcyagāvī</hi> anavacchā sorabheyī.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Abhilāse</hi> icchāyaṃ. <hi rend="bold">Kiraṇe</hi> raṃsimhi. <hi rend="bold">Abhisaṅge</hi> laggane.</p>

<p rend="bodytext" n="874"><hi rend="paranum">874</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Aṃse</hi> koṭṭhāse. <hi rend="bold">Sippe</hi> nāṭakasatthāgate. Candassa soḷasame bhāge ca <hi rend="bold">kalā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="875"><hi rend="paranum">875</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bījakose</hi> varāṭake. <hi rend="bold">Kaṇṇabhūsāyaṃ</hi> kaṇṇālaṅkāre.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Āgāmikāle</hi> anāgatakāle. <hi rend="bold">Pabhāvo</hi> daṇḍatejo. Saṃyamepi <hi rend="bold">āyati</hi> bhave.</p>

<p rend="bodytext" n="876"><hi rend="paranum">876</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mesādilome</hi> eḷakādīnaṃ lome. <hi rend="bold">Bhūmajjhe</hi> dvinnaṃ bhūnaṃ majjhe jātāyaṃ <hi rend="bold">romadhātuyaṃ</hi> lome.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Naṭṭakī</hi> nāṭakitthī. <hi rend="bold">Madirā</hi> surā.</p>

<p rend="bodytext" n="877"><hi rend="paranum">877</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kriyacitte</hi><pb ed="M" n="0.0527" /> vīsatividhe kriyacitte. <hi rend="bold">Karaṇe</hi> karaṇakriyāyaṃ, etesu dvīsu atthesu <hi rend="bold">kriyaṃ.</hi> Kammani kattabbe <hi rend="bold">kriyā</hi> nārī.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Suṇisāyaṃ</hi> puttassa bhariyāyaṃ. <hi rend="bold">Kaññāyaṃ</hi> anibbiddhāyaṃ. <hi rend="bold">Jāyāyaṃ</hi> bhariyāsāmaññe.</p>

<p rend="bodytext" n="878"><hi rend="paranum">878</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Issariyaṃ</hi> pabhutā. <hi rend="bold">Akkharāvayave</hi> garuakkharānaṃ avayave.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pāvacane</hi> buddhavacane. <hi rend="bold">Siddhe</hi> siddhante. <hi rend="bold">Tante</hi> suttamaye. <hi rend="bold">Supite</hi> niddāsīle.</p>

<p rend="bodytext" n="879"><hi rend="paranum">879</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rājaliṅgaṃ</hi> khaggādi. <hi rend="bold">Usabhaṅgo</hi> usabhāvayavo. <hi rend="bold">Rukkhe</hi> rukkhavisese. <hi rend="bold">Nimittaṃ</hi> guyhaṅgaṃ. <hi rend="bold">Cihane</hi> lakkhaṇe. <hi rend="bold">Pade</hi> vibhatyante.</p>

<p rend="bodytext" n="880"><hi rend="paranum">880</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vohāre</hi><pb ed="M" n="0.0528" /> vāṇijakamme. <hi rend="bold">Kīḷādo</hi> kīḷādimhi. <hi rend="bold">Ādi</hi>nā jutithutigatyādayo saṅgahitā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sarīre</hi> sarīrādhideve.</p>

<p rend="bodytext" n="881"><hi rend="paranum">881</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sussūsāyaṃ</hi> sotumicchāyaṃ. <hi rend="bold">Issātyāse</hi> sarābhyāse. Hiṃsanepi <hi rend="bold">upāsanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Hetibhede</hi> āvudhabhede. <hi rend="bold">Saṅku</hi> khāṇuviseso.</p>

<p rend="bodytext" n="882"><hi rend="paranum">882</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vīṇāguṇo</hi> vīṇāyajiyā. <hi rend="bold">Tantaṃ tanta</hi>saddo. <hi rend="bold">Mukhyaṃ</hi> padhānaṃ. <hi rend="bold">Siddhantaṃ</hi> udāharaṇaṃ. <hi rend="bold">Tantu</hi> suttaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Rathanaṅgalādīnaṃ aṅge <hi rend="bold">rathādyaṅge. Kappamhi</hi> katādike.</p>

<p rend="bodytext" n="883"><hi rend="paranum">883</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Itthipupphaṃ</hi> itthīnaṃ utu. <hi rend="bold">Reṇu</hi> dhūlī. <hi rend="bold">Pakatije guṇe</hi> tiṇṇaṃ guṇānaṃ dutiye guṇe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nyāsappaṇe</hi> ṭhapitassa dhanassa dāne. <hi rend="bold">Dānamhi</hi> tadaññassa dāne.</p>

<p rend="bodytext" n="884"><hi rend="paranum">884</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Guru</hi><pb ed="M" n="0.0529" /> ācariyādi. <hi rend="bold">Upāyo</hi> hetu. <hi rend="bold">Avatāro</hi> otaraṇaṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Pūtambu</hi> pavittajalaṃ. <hi rend="bold">Diṭṭhi</hi> buddhadassanā aññadassanaṃ. Āgamepi <hi rend="bold">titthaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Joti</hi>saddo nakkhattaraṃsīsu <hi rend="bold">paṇḍake</hi> napuṃsake. Aggimhi tu <hi rend="bold">so</hi> pumā.</p>

<p rend="bodytext" n="885"><hi rend="paranum">885</hi><hi rend="dot">.</hi> ‘‘Iti sandhikappe paṭhamo kaṇḍo’’tyādīsu vagge. Avasarepi, <hi rend="bold">avasaro</hi> avakāso.</p>

<p rend="bodytext">Atha bāhudvayassa uddhaṃ māne. <hi rend="bold">Sūratte</hi> sūrabhāve.</p>

<p rend="bodytext" n="886"><hi rend="paranum">886</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Porisaṃ</hi> purisakāro. <hi rend="bold">Īhā</hi> vīriyaṃ. <hi rend="bold">Nisinnādyuggamo</hi> nisinnādiko uggamo ṭhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Anissayamahībhāge</hi> lokanissayabhūtānaṃ tarupabbatanagarādīnaṃ abhāvato anissayasaṅkhāte suññamahīkoṭṭhāse. ‘‘Irīṇaṃ ūsare suññe’’ti <note>medinīkosa 15.36</note> hi <hi rend="bold">tikaṇḍaseso. Ūsare</hi> ūsavati ṭhāne.</p>

<p rend="bodytext" n="887"><hi rend="paranum">887</hi><hi rend="dot">.</hi> Sādhanatthādīsu <pb ed="M" n="0.0530" /><hi rend="bold">ārādhanaṃ.</hi> Rādhanaṃpyatra. ‘‘Pattiyaṃ sādhane vuttaṃ, rādhanaṃ tosanepi ce’’ti <hi rend="bold">tikaṇḍaseso.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sānumhi</hi> pabbatassa same bhūbhāge. <hi rend="bold">Visāṇe</hi> mātaṅgadante, pasūnaṃ siṅge ca.</p>

<p rend="bodytext" n="888"><hi rend="paranum">888</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Diṭṭhaṃ</hi> rūpārammaṇaṃ. <hi rend="bold">Ādimaggo</hi> sotāpattimaggo. <hi rend="bold">Ñāṇaṃ</hi> sāmaññaṃ. <hi rend="bold">Akkhi</hi> cakkhu. <hi rend="bold">Ikkhanaṃ</hi> olokanaṃ. <hi rend="bold">Laddhi</hi> gāho.</p>

<p rend="bodytext">Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ. <hi rend="bold">Pañcasuvaṇṇo</hi> nikkho. <hi rend="bold">Pasādhanaṃ</hi> alaṅkāraviseso.</p>

<p rend="bodytext" n="889"><hi rend="paranum">889</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tithibhede hora</hi>satthāgate aniṭṭhasammate tithimhi. <hi rend="bold">Sākhādiphaḷumhi</hi> rukkhasākhādīnaṃ gaṇṭhimhi. Pūraṇepi <hi rend="bold">pabbaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Balavāmukho</hi> yatra plavādayo sīghasotena ākaḍḍhitvā pavesiyanti.</p>

<p rend="bodytext" n="890"><hi rend="paranum">890</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kāmaje</hi><pb ed="M" n="0.0531" /> taṇhāje surāpānādike. <hi rend="bold">Dose</hi> aparādhe. <hi rend="bold">Kopaje</hi> daṇḍapharusādike ca. <hi rend="bold">Vipattiyaṃ</hi> vināse.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Upakaraṇaṃ</hi> kulālādīnaṃ daṇḍacakkādi. <hi rend="bold">Siddhi</hi> nipphatti. <hi rend="bold">Kārako</hi> kattādisattavidho.</p>

<p rend="bodytext" n="891"><hi rend="paranum">891</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dānasīle</hi> dānapakatike ca. <hi rend="bold">Vagguvādini</hi> madhuravādini ca <hi rend="bold">vadaññū</hi> bhave. Ito paṭṭhāya <hi rend="bold">ussita</hi>pariyanto tīsu vutto. <hi rend="bold">Abhisitte</hi> muddhābhisitte rājini.</p>

<p rend="bodytext" n="892"><hi rend="paranum">892</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhāgyavihīne</hi> apuññe. <hi rend="bold">Appake</hi> abahuke. <hi rend="bold">Mūḷhe</hi> bāle. <hi rend="bold">Apaṭu</hi> acheko. Khale, jagatiyañca <hi rend="bold">mando. Vuddhiyutte</hi> vaḍḍhanayutte. <hi rend="bold">Samunnaddhe</hi> anīce <hi rend="bold">ussitaṃ</hi> tīsu bhave, ‘‘bhāsita’’ntipi pāṭho.</p>

<p rend="bodytext" n="893"><hi rend="paranum">893</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rathaṅge</hi> rathāvayave. <hi rend="bold">Suvaṇṇasmiṃ</hi> palassa catutthabhāge. <hi rend="bold">Pāsake</hi> catuvīsatippamāṇe, tiṃsappamāṇe vā <pb ed="M" n="0.0532" />. Hatthidantādivikatiyaṃ tīsu <hi rend="bold">akkho.</hi> Cakkhādindriye <hi rend="bold">akkhaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sassate</hi> nicce. <hi rend="bold">Takke</hi> vitakke. <hi rend="bold">Nicchite</hi> vinicchite.</p>

<p rend="bodytext" n="894"><hi rend="paranum">894</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Hare</hi> mahissare <hi rend="bold">sivo, bhadde</hi> kalyāṇe. <hi rend="bold">Mokkhe</hi> nibbāne ca <hi rend="bold">sivaṃ. Jambuke</hi> siṅgāle <hi rend="bold">sivā.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sattiyaṃ</hi> thāme. <hi rend="bold">Thūlatte</hi> thūlabhāve.</p>

<p rend="bodytext" n="895"><hi rend="paranum">895</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṅkhyābhedo</hi> uppalapuṇḍarīkānaṃ majjhe gaṇanā. <hi rend="bold">Narakabhede</hi> ‘‘padumaniraye nibbatto’’tyādīsu. <hi rend="bold">Vārije</hi> kakkasanāḷe kamale.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Devabhede</hi>ti</p>

<p rend="gatha1">‘‘Āpo dhuvo ca somo ca,</p>

<p rend="gatha2">Dhavo cevā’nilo’nalo;</p>

<p rend="gatha3">Paccūso ca pabhāso ca,</p>

<p rend="gathalast">Aṭṭhete vasavo matā’’ti <note>cintāmaṇiṭīkā 1.10</note>. –</p>

<p rend="bodytext">Kathite devavisese. <hi rend="bold">Ratane</hi> ratanasāmaññe, dhane ca, <hi rend="bold">paṇḍakaṃ</hi> napuṃsakaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="896"><hi rend="paranum">896</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Atthagamane</hi><pb ed="M" n="0.0533" /> vināsagamane. <hi rend="bold">Apavagge</hi> sabbakilesānaṃ khayahetubhūte virāgadhamme.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Setambuje</hi> setakamale. <hi rend="bold">Rukkhantare</hi> ‘‘puṇḍarīka’’iti khyāte dumavisese, dvīsvatthesu pume.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje, setacchatte ca bhesajje;</p>

<p rend="gathalast">Kosakārantare byagghe, so disāvāraṇaggisū’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nānatthasaṅgaho.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="897"><hi rend="paranum">897</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Upahāre</hi> pūjādyatthaṃ ābhate vatthumhi. <hi rend="bold">Karasmiṃ</hi> khettādisambhave rājabhāge. <hi rend="bold">Asurantare</hi> balināmake asure.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sambhave</hi> itthipurisasambhave asucimhi <hi rend="bold">sukkaṃ. Dhavale</hi> sete <hi rend="bold">sukko, kusale</hi> puññe tīsu, ‘‘puññaṃ dhammamanitthiya’’nti ettha <hi rend="bold">dhamma</hi>saddassa anitthibhāvassa vuttattā <hi rend="bold">sukka</hi>saddo tīsu vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="898"><hi rend="paranum">898</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vibhattabbadhane</hi> vibhajitabbadhane. <hi rend="bold">Pitūnaṃ dhane</hi> petānaṃ mātāpitūnaṃ puttehi vibhajitabbadhane ca.</p>

<p rend="bodytext">Pabhuno <pb ed="M" n="0.0534" /> puggalassa bhāvo <hi rend="bold">pabhuttaṃ,</hi> tathā āyattassa bhāvo <hi rend="bold">āyattatā. Āyatto</hi> puggalo. <hi rend="bold">Abhilāso</hi> icchā.</p>

<p rend="bodytext" n="899"><hi rend="paranum">899</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dhanimhi</hi> saddamatte. <hi rend="bold">Yodhasīhanādamhi</hi> yodhānaṃ abhītanāde ca <hi rend="bold">seḷanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="900"><hi rend="paranum">900</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ādyupaladdhiyaṃ</hi> paṭhamasañjāte vatthumhi.</p>

<p rend="bodytext" n="901"><hi rend="paranum">901</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sādhakatame</hi> kattuto aññesaṃ kriyāsādhakatame karaṇakārake, kriyāyaṃ, <hi rend="bold">gatte</hi> sarīre ca. <hi rend="bold">Indriye</hi> cakkhādike.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kuñcikāyaṃ</hi> apāpuraṇe. <hi rend="bold">Tūriyaṅge</hi> sammatāḷādike.</p>

<p rend="bodytext" n="902"><hi rend="paranum">902</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Uppāde</hi> janane. <hi rend="bold">Gabbhamocane</hi> puttavijāyane.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Asse</hi> assamatte.</p>

<p rend="bodytext" n="903"><hi rend="paranum">903</hi><hi rend="dot">.</hi> Pupphaṃvinā <pb ed="M" n="0.0535" /><hi rend="bold">phalaggāhirukkhe</hi> assatthādo, rukkhamatte ca <hi rend="bold">vanappati</hi>saddo. <hi rend="bold">Āhate</hi> upaṭṭhāpite varāhapurisādirūpe ca, rajatamatte ca <hi rend="bold">rūpiyaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="904"><hi rend="paranum">904</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kesa</hi>saddo pubbo yassa <hi rend="bold">pāsa</hi>saddassa so <hi rend="bold">kesapubbo. Caye</hi> samūhe vattati, yathā ‘‘kesapāso’’ti, kesakalāpotyattho.</p>

<p rend="bodytext">Akkhimajjhe yā ‘‘sūlā’’ti vuttā. <hi rend="bold">Nakkhatte</hi> sattavīsatividhe, tadaññesu ca <hi rend="bold">tārā</hi> itthī. <hi rend="bold">Uccatarassare</hi> uccatare sadde <hi rend="bold">tāro.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="905"><hi rend="paranum">905</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Patte</hi> bhājanasāmaññe, bhuñjanapatte ca. <hi rend="bold">Lohabhedasmiṃ</hi> ayotambādimaye bhājanavisese. <hi rend="bold">Dehamajjhaṃ</hi> udaraṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="906"><hi rend="paranum">906</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vese</hi> saṇṭhāne. <hi rend="bold">Sippasālā</hi> sippīnaṃ sālā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sampatti</hi><pb ed="M" n="0.0536" /> dhanādisampatti tivaggasampatti ca. Lakkhiyā katapuññehi seviyati. <hi rend="bold">Itthī</hi> itthiviseso. <hi rend="bold">Devatā</hi> sirīnāmikā ekā devadhītā.</p>

<p rend="bodytext" n="907"><hi rend="paranum">907</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yuvarājā</hi> pitari devaṅgate rājabhāvāraho rājaputto. <hi rend="bold">Khande</hi> harassa putte. <hi rend="bold">Susu</hi> taruṇo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Maṇibhede</hi> yo loke ‘‘santā’’ti vuccati. <hi rend="bold">Aṅkure</hi> rukkhādīnaṃ aṅkure.</p>

<p rend="bodytext" n="908"><hi rend="paranum">908</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vetanaṃ</hi> kammakārehi labhitabbadhanaṃ. Mū<hi rend="bold">laṃ</hi> mūladhanaṃ. <hi rend="bold">Vohāre</hi> vāṇijakamme.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhājanantaraṃ</hi> yena kheḷādyasuciṃ paṭiggaṇhāti.</p>

<p rend="bodytext" n="909"><hi rend="paranum">909</hi><hi rend="dot">.</hi> Asubhe ca kamme subhe ca kamme <hi rend="bold">dvayepi</hi> kamme cāti tīsvatthesu bhāgyaṃ vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Tarubhede</hi> assatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="910"><hi rend="paranum">910</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vimuttiyaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0537" /> nibbāne.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Ayaṃ pumā’’ti jānanassa kāraṇabhāvo <hi rend="bold">pumattaṃ,</hi> tadādimhi.</p>

<p rend="bodytext" n="911"><hi rend="paranum">911</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ajjhāye</hi> paricchede. <hi rend="bold">Dive</hi> devaloke.</p>

<p rend="bodytext" n="912"><hi rend="paranum">912</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sapattasmiṃ</hi> amitte. <hi rend="bold">Rukkhaṅge</hi> rukkhāvayave.</p>

<p rend="bodytext" n="913"><hi rend="paranum">913</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mukhye</hi> padhāne. <hi rend="bold">Upāye</hi> hetumhi. <hi rend="bold">Vadane</hi> lapane. <hi rend="bold">Ādismiṃ</hi> paṭhame.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhabbe</hi> vimuttārahe, bhavitabbe ca. <hi rend="bold">Guṇādhāre</hi> guṇassa nissaye. <hi rend="bold">Vitte</hi> dhane. <hi rend="bold">Budhe</hi> paṇḍite. <hi rend="bold">Dāru</hi> dārukkhandho.</p>

<p rend="bodytext" n="914"><hi rend="paranum">914</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Patthādo</hi> pattho, tulā, aṅgulīti patthādi. <hi rend="bold">Vidhāya</hi> unnatiyaṃ. <hi rend="bold">Parissame</hi> khede.</p>

<p rend="bodytext" n="915"><hi rend="paranum">915</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saroruhe</hi> kamale. <hi rend="bold">Khagantare</hi> rukkhakimikhādakasakuṇe. <hi rend="bold">Tūriyantare</hi> vaṃsasaṅkhādike.</p>

<p rend="bodytext" n="916"><hi rend="paranum">916</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṃvege</hi> ubbege, vimhaye ca.</p>

<p rend="bodytext" n="917"><hi rend="paranum">917</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tadupetanisāya</hi> candappabhāya yuttarattiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="918"><hi rend="paranum">918</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Māse</hi> tatiyamāse. Ativuddhe ca atipasatthe ca.</p>

<p rend="bodytext" n="919"><hi rend="paranum">919</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Nibandhe</hi> balakkāre ‘‘balaggaho’’tyādīsu.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Mattikābhedo</hi> nīlādivaṇṇayuttakittimamattikā. <hi rend="bold">Sikkāyaṃ</hi> udakakumbhādivāhike. <hi rend="bold">Nayanāmaye</hi> cakkhurogavisese.</p>

<p rend="bodytext" n="920"><hi rend="paranum">920</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Maṇḍale</hi><pb ed="M" n="0.0539" /> parimaṇḍale. Bimbikā latājāti, tassā phale ca <hi rend="bold">bimbaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="921"><hi rend="paranum">921</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pathe</hi> añjase.</p>

<p rend="bodytext" n="922"><hi rend="paranum">922</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Santi</hi> nibbānaṃ. <hi rend="bold">Nibhe</hi> sadise.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Cāpe</hi> dhanumhi <hi rend="bold">issāsaṃ. Usuno</hi> sarassa <hi rend="bold">khepakamhi</hi> perake <hi rend="bold">issāso.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="923"><hi rend="paranum">923</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bāla</hi>saddo tīsu. Kutratthesu? <hi rend="bold">Ādivayasā</hi> paṭhamavayena <hi rend="bold">samaṅgini</hi> samannāgate ca. <hi rend="bold">Apaṇḍite</hi> mūḷhe ca.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Soṇite</hi> lohite. <hi rend="bold">Tambaṃ</hi> udumbaraṃ. <hi rend="bold">Anuratto</hi> anurāgayutto puggalo. <hi rend="bold">Rañjitaṃ</hi> raṅgarañjitaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="924"><hi rend="paranum">924</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Viraḷe</hi> nirantare. <hi rend="bold">Kise</hi> athūle. <hi rend="bold">Hime</hi> tuhine.</p>

<p rend="bodytext" n="925"><hi rend="paranum">925</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Guḷabhedo</hi><pb ed="M" n="0.0540" /> yo loke ‘‘sakkharā’’ti vuccati. <hi rend="bold">Kaṭhale</hi> silākhaṇḍe.</p>

<p rend="bodytext" n="926"><hi rend="paranum">926</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tikhiṇe</hi> tikkhe. <hi rend="bold">Byatte</hi> cheke. <hi rend="bold">Rogamutte</hi> niroge.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Khattiye</hi> muddhābhisitte. <hi rend="bold">Naranāthe</hi> tadaññasmiṃ. <hi rend="bold">Pabhumhi</hi> issare.</p>

<p rend="bodytext" n="927"><hi rend="paranum">927</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dhaññakaraṇaṃ</hi> dhaññamaddanaṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Kakke</hi> nahānacuṇṇe. <hi rend="bold">Nīce</hi> adhame. Setepi <hi rend="bold">khalo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="928"><hi rend="paranum">928</hi><hi rend="dot">.</hi> Brahmacārī ca gahaṭṭho ca vānappattho ca bhikkhu cāti <hi rend="bold">brahmacārīgahaṭṭhādi, tapodhane</hi> piyasīle.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kaṭhine</hi> kakkhaḷe. <hi rend="bold">Niddaye</hi> nikkaruṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="929"><hi rend="paranum">929</hi><hi rend="dot">.</hi> Kaniṭṭho <pb ed="M" n="0.0541" /> ca kaniyo cāti ete tīsu. Kutratthesu? Atyappe, atiyuvepi.</p>

<p rend="bodytext">Iṭṭhe, nissāre ca agarumhi cāti etesvatthesu tīsu.</p>

<p rend="bodytext" n="930"><hi rend="paranum">930</hi><hi rend="dot">.</hi> Adhobhāge ca hīne ca. <hi rend="bold">Dantacchade</hi> dantāvaraṇe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pāricariyāyaṃ</hi> upaṭṭhāke.</p>

<p rend="bodytext" n="931"><hi rend="paranum">931</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ratane</hi> dvividatthike. <hi rend="bold">Gaṇe</hi> samūhe yathā ‘‘kesahattho’’ti. <hi rend="bold">Soṇḍāya</hi> karikare. <hi rend="bold">Bhantaraṃ</hi> terasamanakkhattaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Āvāṭe</hi> kāsuyaṃ. <hi rend="bold">Udapānaṃ</hi> andhu, yatra jalaṃ ghaṭiyantena uddharitvā pivanti.</p>

<p rend="bodytext" n="932"><hi rend="paranum">932</hi><hi rend="dot">.</hi> Paṭhamaṃ pamukhañcāti idaṃ abhidhānadvayaṃ ādimhi padhāne vattati.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vajjabhedo</hi> ubhayatalaṃ tūriyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="933"><hi rend="paranum">933</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Thiraṃso</hi><pb ed="M" n="0.0542" /> thirakoṭṭhāso.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Khandhabhāro</hi> khandhena vahitabbo bhāro. <hi rend="bold">Ādi</hi>nā kaṭibhārādayo gahitā. Yasmā palasataṃ tulā, vīsatitulā bhāro, tasmā <hi rend="bold">‘‘dvisahassapale’’</hi>ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="934"><hi rend="paranum">934</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mandire</hi> gehe. <hi rend="bold">Rogabhede</hi> khayaroge. <hi rend="bold">Apacayamhi</hi> viddhaṃsane, vināse ca.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sāpade</hi> byagghādike duṭṭhamige. <hi rend="bold">Sappe</hi> urage. <hi rend="bold">Kurūre</hi> kakkhaḷe.</p>

<p rend="bodytext" n="935"><hi rend="paranum">935</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sajjadume</hi> assakaṇṇarukkhe. <hi rend="bold">Rukkhe</hi> rukkhamatte.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sote</hi> kaṇṇe. <hi rend="bold">Yajane</hi> pūjane. <hi rend="bold">Sutiyaṃ</hi> savanakriyāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="936"><hi rend="paranum">936</hi><hi rend="dot">.</hi> Peto <pb ed="M" n="0.0543" /> ca paretocāti ime <hi rend="bold">mate</hi> kālaṅkate ca <hi rend="bold">petayonije</hi> petayonisambhave siyuṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Khyāte</hi> pākaṭe. <hi rend="bold">Haṭṭhe</hi> pahaṭṭhe.</p>

<p rend="bodytext" n="937"><hi rend="paranum">937</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Adhippāye</hi> ajjhāsaye.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pakkhe</hi> sakuṇādīnaṃ pakkhe. <hi rend="bold">Dale</hi> rukkhādīnaṃ chade. <hi rend="bold">Bhājane</hi> lohamayādike. ‘‘Sogate’’ti idaṃ ‘‘bhājane’’ti imassa visesanaṃ. <hi rend="bold">Sogate</hi> sugatassa santake bhājanetyattho.</p>

<p rend="bodytext" n="938"><hi rend="paranum">938</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suṭṭhukate</hi> sammā kate kammani.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Anukampāyārahe</hi> dukkhitasatte.</p>

<p rend="bodytext" n="939"><hi rend="paranum">939</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dhanimhi</hi><pb ed="M" n="0.0544" /> sadde.</p>

<p rend="bodytext" n="940"><hi rend="paranum">940</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vihite</hi> vidhātabbe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Añjase</hi> magge. <hi rend="bold">Visikhā</hi> racchā. <hi rend="bold">Pantiyaṃ</hi> pāḷiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="941"><hi rend="paranum">941</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gagane</hi> ākāse. <hi rend="bold">Byasane</hi> vipattiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nettaroge</hi> cakkhurogavisese. <hi rend="bold">Chadimhi</hi> gehādīnaṃ chadane.</p>

<p rend="bodytext" n="942"><hi rend="paranum">942</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṅghaṭṭane</hi> dvinnaṃ antarabhūte. Puna <hi rend="bold">sandhī</hi>ti padapūraṇatthaṃ vuttaṃ. <hi rend="bold">Atisante</hi> atisamite.</p>

<p rend="bodytext" n="943"><hi rend="paranum">943</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yāpanā</hi><pb ed="M" n="0.0545" /> yāpanakārako kabaḷīkārāhāraraso. <hi rend="bold">Ditti</hi> jalanaṃ. <hi rend="bold">Balaṃ</hi> thāmo.</p>

<p rend="bodytext" n="944"><hi rend="paranum">944</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kucchi</hi> udaraṃ. <hi rend="bold">Ovarako</hi> gehaviseso.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Khaṇḍane</hi> chedane. <hi rend="bold">Itivutte ca kammanī</hi>ti ‘‘iti evaṃ mayā pubbe carita’’nti vattabbe subhāsubhakamme. ‘‘Ativatte ca kammanī’’tipi pāṭho, atītakāle pavattakammanītyattho.</p>

<p rend="bodytext" n="945"><hi rend="paranum">945</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Cittake</hi> nalāṭe katakāḷādibindumhi <hi rend="bold">rukkhabhede</hi> marīcappamāṇambilarukkhe, yassa phalena ambilasūpaṃ pacanti. <hi rend="bold">Tilakāḷake</hi> taṃtaṃsarīrāvayave sañjātatilasaṇṭhāne kāḷake.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bodhe</hi> bujjhane. <hi rend="bold">Patti</hi> lābho, pāpuṇañca.</p>

<p rend="bodytext" n="946"><hi rend="paranum">946</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Āyumhi</hi> jīvite. <hi rend="bold">Hadayaṅgānile</hi> urogamavāte.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vase</hi><pb ed="M" n="0.0546" /> āyattatāyaṃ. <hi rend="bold">Vede</hi> catubbidhavede. <hi rend="bold">Icchā</hi> ārammaṇicchā.</p>

<p rend="bodytext" n="947"><hi rend="paranum">947</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sirasaṭṭhimhi</hi> siraso aṭṭhimhi. <hi rend="bold">Ghaṭādisakale</hi> ghaṭādikhaṇḍe.</p>

<p rend="bodytext" n="948"><hi rend="paranum">948</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Veṇvādisākhājālasmi</hi>nti veṇuādīnañca aññamaññasaṃsagge sākhāsamūhe. <hi rend="bold">Laggakese</hi> tāpasādīnaṃ laggakese. <hi rend="bold">Ālaye</hi> taṇhāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vadhe</hi> māraṇe. <hi rend="bold">Rakkhitasmiṃ</hi> kammani, kattari ca.</p>

<p rend="bodytext" n="949"><hi rend="paranum">949</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Thiyaṃ</hi> itthiyaṃ. <hi rend="bold">Piye</hi> sāmike. <hi rend="bold">Manuññe</hi> manaso tosanajanake. <hi rend="bold">Gavakkhe</hi> sīhapañjare.</p>

<p rend="bodytext" n="950"><hi rend="paranum">950</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kiṃ</hi> saddo pucchanatthādīsu saliṅgo. Vikappatthādīsu tu abyayaṃ.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sasaddhe</hi><pb ed="M" n="0.0547" /> saddhāya sahite. <hi rend="bold">Nivāpe</hi> petādīnaṃ kattabbapūjādāne. <hi rend="bold">Paccaye</hi> saddahane <hi rend="bold">saddhā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="951"><hi rend="paranum">951</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Aṭṭhismiṃ</hi> ‘‘panasabījaṃ tālabīja’’ntyādīsu. Sukke ca <hi rend="bold">bijaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pūye</hi> pakkavaṇasañjāte. <hi rend="bold">Aggato</hi> purato. <hi rend="bold">Disādo</hi> sūriyuggamanadisāyaṃ. Sā hi disānaṃ ādibhūtā, ‘‘disā’’ti vā disāviseso. <hi rend="bold">Ādi</hi>nā pubbajādīnaṃ gahaṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="952"><hi rend="paranum">952</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Āgamane</hi> asantuppattikriyāyaṃ. <hi rend="bold">Dīghādinikāyasmiṃ</hi> dīghanikāyamajjhimanikāyādike.</p>

<p rend="bodytext" n="953"><hi rend="paranum">953</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Devarukkho</hi> sirīso. <hi rend="bold">Santatiyaṃ</hi> vaṃse.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Uttaraviparīte</hi> aseṭṭhe, imasmiṃ atthe <hi rend="bold">na</hi>kāro paṭisedhattho. <hi rend="bold">Seṭṭhe</hi> uttame. Imasmiṃ atthe paṭisedhatthova <hi rend="bold">na</hi>kāro. ‘‘Anu uttara’’nti chedo ca viññeyyo.</p>

<p rend="bodytext" n="954"><hi rend="paranum">954</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sattisampattiyaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0548" /> pabhāvādīhi sattīhi sampattiyaṃ. <hi rend="bold">Kantimatte</hi> kamanīyamatte. Sūravīriyesupi <hi rend="bold">vikkamo.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Paṭibimbe</hi> patirūpake. <hi rend="bold">Pabhāyaṃ</hi> āloke.</p>

<p rend="bodytext" n="955"><hi rend="paranum">955</hi><hi rend="dot">.</hi> Ghammo nidāgho cāti dve abhidhānāni. <hi rend="bold">Sedajale</hi> kāyato mutte.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kantane</hi> chedane. <hi rend="bold">Vikappe</hi> vitakke. <hi rend="bold">Sajjane</hi> hatthādīnaṃ sajjane.</p>

<p rend="bodytext" n="956"><hi rend="paranum">956</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Deso</hi> desaviseso. <hi rend="bold">Aṅga</hi>saddo puṃbahutte. ‘‘Bahumhī’’tipi pāṭho. <hi rend="bold">Aṅga</hi>saddo bahutte desetyattho. <hi rend="bold">Vapumhi</hi> sarīre <hi rend="bold">aṅgaṃ.</hi> Avayave hetumhi ca <hi rend="bold">aṅgaṃ.</hi></p>

<p rend="gatha1"><hi rend="bold">‘‘Aṅgaṃ</hi> gattantikopāya-patikesva’ppadhānake;</p>

<p rend="gathalast">Aṅgadesavisesamhi, aṅgā sambodhane’byaya’’nti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nānatthasaṅgahe.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Cetiyadume</hi> pūjetabbabhūte rukkhe assatthādo.</p>

<p rend="bodytext" n="957"><hi rend="paranum">957</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sādhupurise</hi><pb ed="M" n="0.0549" /> sappurise. <hi rend="bold">Kappane</hi> hatthādīnaṃ kappane. ‘‘Sajjane sajjanā kappanāya’’nti <hi rend="bold">nānatthasaṅgaho.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Supane</hi> niddāyaṃ. <hi rend="bold">Sutte</hi> ajāgarite. <hi rend="bold">Viññāṇe</hi> suttassa viññāṇe citte <hi rend="bold">taṃ</hi> supinavacanaṃ. Dassane ca <hi rend="bold">supinaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="958"><hi rend="paranum">958</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Paccakkhe</hi> sammukhe. <hi rend="bold">Sannidhāne</hi> payoge, vidhāne ca. <hi rend="bold">Bhiyyo</hi>saddo pahūtaratthe <hi rend="bold">so</hi> pumā.</p>

<p rend="bodytext" n="959"><hi rend="paranum">959</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Visalittasare</hi> visena lepitasare <hi rend="bold">diddho</hi> pumā. <hi rend="bold">Litte</hi> lepitabbasāmaññe.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vāse</hi> vasane. <hi rend="bold">Dhūmādisaṅkhāre</hi> gandhacuṇṇadhūmādinā abhisaṅkhāre. <hi rend="bold">Sampaṭicchane</hi> paṭiggahaṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="960"><hi rend="paranum">960</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suppagabbhe</hi> vacanasūre.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Madhucchiṭṭhe</hi> madane, yena dīpampi jālenti. <hi rend="bold">Odanasambhave</hi> bhuttodanato patite lāmakasammate odanabindumhi.</p>

<p rend="bodytext" n="961"><hi rend="paranum">961</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Surabhimhi</hi><pb ed="M" n="0.0550" /> sugandhe.</p>

<p rend="bodytext">Uppattiyaṃ uddhaṅgamane ca <hi rend="bold">uggamanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="962"><hi rend="paranum">962</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lūkhe</hi> samale, kakkhaḷe ca. <hi rend="bold">Niṭṭhuravācāyaṃ</hi> akaṇṇasukhavacane.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ambuvege</hi> ambuno udakassa vege sote.</p>

<p rend="bodytext" n="963"><hi rend="paranum">963</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tappare</hi> tappadhāne. <hi rend="bold">Kavace</hi> uracchade. <hi rend="bold">Vāravāṇe</hi> cammamaye yuddhālaṅkāre ca. <hi rend="bold">Nimmoke</hi> sappānaṃ jiṇṇacammani.</p>

<p rend="bodytext" n="965"><hi rend="paranum">965</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Padāne</hi> dāne. <hi rend="bold">Sele</hi> pabbate.</p>

<p rend="bodytext" n="966"><hi rend="paranum">966</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lohe</hi><pb ed="M" n="0.0551" /> kāḷāyase satthaṃ. <hi rend="bold">Sañcaye</hi> samūhe sattho. Yathā ‘‘sakaṭasattho’’tyādi. <hi rend="bold">Vattane</hi> pavattane.</p>

<p rend="bodytext" n="967"><hi rend="paranum">967</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Valaye</hi> kaṭake.</p>

<p rend="bodytext" n="968"><hi rend="paranum">968</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kaṇḍe</hi> vāṇe. <hi rend="bold">Vāpimhi</hi> dīghikādikāyaṃ. <hi rend="bold">Dupphasse</hi> dukkhasamphasse. <hi rend="bold">Kakace</hi> kharapatte.</p>

<p rend="bodytext" n="969"><hi rend="paranum">969</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Surāya</hi> kādambariyaṃ, yāya pītāya mattā sattā anāgamanīyavatthūsupi gacchanti. <hi rend="bold">Rathaṅge</hi> cakke. Kāmupadhiādīsu catūsu upadhīsu ca <hi rend="bold">upadhi,</hi> anitthī.</p>

<p rend="bodytext" n="970"><hi rend="paranum">970</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dabbe</hi><pb ed="M" n="0.0552" /> dhanādike. <hi rend="bold">Bhūbhedo</hi> vatthādi. <hi rend="bold">Mahārāje</hi> catūsu mahārājesu ekasmiṃ mahārāje. <hi rend="bold">Nare</hi> satte.</p>

<p rend="bodytext" n="971"><hi rend="paranum">971</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Āpaṇe</hi> kayavikkayaṭṭhāne. <hi rend="bold">Sambhāre</hi> upakaraṇe. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti <note>saṃ. ni. 5.4</note> ettha alaṅkāro <hi rend="bold">‘‘parikkhāro’’</hi>ti vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="972"><hi rend="paranum">972</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vohārasmiṃ</hi> rathasakaṭādivohāre. <hi rend="bold">Upaṭṭhitagirā</hi> saddato atthato ca pākaṭagirā.</p>

<p rend="bodytext" n="973"><hi rend="paranum">973</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vacanāvayave</hi>ti vākyāvayave. Hetudāharaṇādiyuttassa sambandhatthassa vacanasamūhassa avayave. <hi rend="bold">Mūle</hi> lobhādike. <hi rend="bold">Kāraṇe</hi> lobhādito aññasmiṃ kāraṇe. <hi rend="bold">Pācānalasmiṃ</hi> udaraṭṭhe bhuttapācane kammajatejasmiṃ. Rogabhedepi <hi rend="bold">gahaṇī.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="974"><hi rend="paranum">974</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṃyame</hi><pb ed="M" n="0.0553" /> cakkhādindriyasaṃyame.</p>

<p rend="bodytext" n="975"><hi rend="paranum">975</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Muddikassa</hi> rukkhassa rase ca. <hi rend="bold">Pupphassa</hi> sabbassa pupphassa rase ca. <hi rend="bold">Khudde</hi> makkhikākate ca <hi rend="bold">madhu</hi> punnapuṃsakaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Madhu khudde jale khīre, majje puppharase madhu;</p>

<p rend="gathalast">Racche citte vasante ca, jīvasāke madhuddume’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nānatthasaṅgahe.</hi></p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ulloce</hi>ti seyyādīnaṃ uparibhāge rajopātanivāraṇatthaṃ ṭhapite dussamayādike.</p>

<p rend="bodytext" n="976"><hi rend="paranum">976</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Apavagge</hi> nibbāne. <hi rend="bold">Sudhāyaṃ</hi> devatānaṃ bhojane.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Amataṃ yaññasesasmiṃ, pīyūse salile ghate;</p>

<p rend="gatha2">Ayācite ca mokkhe ca, dhanvantarisudhāsisu;</p>

<p rend="gathalast">Amato amatā sivā-gaḷo jhāmalakīsu ce’’ti <note>medinīkosa 16.77-8 gāthāyampi</note>.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nānatthasaṅgahe</hi> vuttaṃ. <hi rend="bold">Mohe</hi> avijjāyaṃ. <hi rend="bold">Timire</hi> andhakāre. <hi rend="bold">Saṅkhyā</hi> gaṇanaviseso. <hi rend="bold">Guṇe</hi> tatiye guṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="977"><hi rend="paranum">977</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khare</hi><pb ed="M" n="0.0554" /> pharuse. <hi rend="bold">Akāriye</hi> akattabbe. <hi rend="bold">Purise</hi> pulliṅge. <hi rend="bold">Sukate</hi> kusale dhamme <hi rend="bold">puññaṃ paṇḍake</hi> napuṃsake. <hi rend="bold">Pavane</hi> pūte.</p>

<p rend="bodytext" n="978"><hi rend="paranum">978</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Asiniddho</hi> sukkho. <hi rend="bold">Saṅge</hi> lagge.</p>

<p rend="bodytext" n="979"><hi rend="paranum">979</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lañchane</hi> paṭibimbe. <hi rend="bold">Sīmā</hi> mariyādo. <hi rend="bold">Pakāro</hi> tulyo.</p>

<p rend="bodytext" n="980"><hi rend="paranum">980</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mantane</hi> catukkaṇṇādike. <hi rend="bold">Byasane</hi> bhogabyasanādike. <hi rend="bold">Vipattiyaṃ</hi> anatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="981"><hi rend="paranum">981</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Raṃsibhedo</hi><pb ed="M" n="0.0555" /> pubbe udayato sūriyassa raṃsiviseso. <hi rend="bold">Abyattarāge</hi> kiñciratte. <hi rend="bold">Lohite</hi> ratte.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pakatānivatte</hi> pakatito anivattane. ‘‘Pakatiyañca anivattane cā’’tipi attho. <hi rend="bold">Nassanakkhare</hi>ti vināsanakkhare. <hi rend="bold">Nassa</hi> adassane akkhare.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Anubandho pakatyādo, dosuppāde vinassare;</p>

<p rend="gathalast">Susumukhyānusāresu, pakatassā’nuvattane’’ti <note>amara 23.98 gāthāyampi passitabbaṃ</note>. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Nānatthasaṅgahe.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="982"><hi rend="paranum">982</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Avataraṇe</hi> otaraṇe. <hi rend="bold">Titthasmiṃ</hi> nadyādīnaṃ titthe. <hi rend="bold">Vivare</hi> vivaraṇe. <hi rend="bold">Iṅgite</hi> sīsacalanādike.</p>

<p rend="bodytext" n="983"><hi rend="paranum">983</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khattā</hi> khattiyato sañjāte <hi rend="bold">sudditthitanaye</hi> sudditthiyā putte ca. <hi rend="bold">Tibbamhi</hi> adhimatte ca. <hi rend="bold">So</hi> uggo. <hi rend="bold">Aggo</hi> seṭṭho. <hi rend="bold">Dhiti</hi> vīriyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="984"><hi rend="paranum">984</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pabhāte</hi> paccūse. <hi rend="bold">Niroge</hi> rogamutte. <hi rend="bold">Sajje</hi> saṅgate, ādhārepi ca. ‘‘Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce’’ti <hi rend="bold">nānatthasaṅgahe. Dakkho</hi> cheko. Yuttepi kallaṃ. <hi rend="bold">Kūṭacariyāyaṃ</hi> saṭhacariyāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="985"><hi rend="paranum">985</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pakkhibhedo</hi> pārāvatappamāṇo pakkhī. Yasmiṃ gehe palinā patite asubhanimittaṃ karonti. <hi rend="bold">Pārāvate</hi> kalarave.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Saradabbhūte</hi> saradakāle sambhūte. <hi rend="bold">Appagabbhe</hi> kātaravacane.</p>

<p rend="bodytext" n="986"><hi rend="paranum">986</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kaṭhine</hi> kakkhaḷe. <hi rend="bold">Sāhaso</hi> balakkāro. <hi rend="bold">Appiye</hi> amanāpe. <hi rend="bold">Cīre</hi> nantake, vāke ca <hi rend="bold">cīraṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="987"><hi rend="paranum">987</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Migabhede</hi><pb ed="M" n="0.0557" /> kukkurappamāṇe mige. <hi rend="bold">Paṭākāyaṃ</hi> dhaje. <hi rend="bold">Mocaṃ</hi> pasiddhaṃ, <hi rend="bold">kadalī ī</hi>kāranto. <hi rend="bold">Dakkhiṇā</hi> kammaphalaṃ saddahitvā dātabbaṃ dānaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="988"><hi rend="paranum">988</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Uppāte</hi> bhūtavikatiyaṃ. <hi rend="bold">Vessānare</hi> aggimhi.</p>

<p rend="bodytext" n="989"><hi rend="paranum">989</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Potavāhe</hi> talakavāhe. <hi rend="bold">Niyantari</hi> pājitari.</p>

<p rend="bodytext" n="990"><hi rend="paranum">990</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rodhane</hi> āvaraṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="991"><hi rend="paranum">991</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhājane</hi> vilīvamayādike. <hi rend="bold">Pariyatti</hi> pariyāpuṇanaṃ sikkhanaṃ, pariyāpuṇitabbā vā sikkhitabbā. <hi rend="bold">Jarāsithilacammasmiṃ</hi> jarāya kāraṇabhūtāya sithilacammani. <hi rend="bold">Udaraṅge</hi> udaracammarājiyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="992"><hi rend="paranum">992</hi><hi rend="dot">.</hi> Vidāritādīsu <pb ed="M" n="0.0558" /> tīsupi vāccaliṅgikaṃ. <hi rend="bold">Upajāpe</hi> catutthopāye.</p>

<p rend="bodytext" n="993"><hi rend="paranum">993</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gāmasandohe</hi> gāmasamūhe. <hi rend="bold">Paridhi</hi> pariveso sūriyādigehaṃ. <hi rend="bold">Āgame</hi> buddhavacane. <hi rend="bold">Lekhe</hi> vācitalekhe.</p>

<p rend="bodytext" n="994"><hi rend="paranum">994</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ayomayavijjhanakaṇṭako</hi> sūjhādivijjhanaṃ. <hi rend="bold">Guṇukkaṃse</hi> guṇātisaye. <hi rend="bold">Vibhave</hi> bhoge. Sampatti, sampadāti ca abhidhānadvayaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="995"><hi rend="paranum">995</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhū</hi> pathavī. Yogyādīsu tīsvatthesu tīsu. <hi rend="bold">Yogye</hi> anucchavike. <hi rend="bold">Yutte</hi> saṅgate. <hi rend="bold">Addho a</hi>ddhasaddo <hi rend="bold">bhāge</hi> samabhāge, asamabhāge ca. Tatra same <hi rend="bold">addhaṃ.</hi> Itaratra <pb ed="M" n="0.0559" /> addho addhampi, <hi rend="bold">pathe</hi> magge <hi rend="bold">addhā</hi> pume. Kālepi <hi rend="bold">addhā</hi> pume. <hi rend="bold">Ekaṃse</hi> nicchaye. Caturambaṇe <hi rend="bold">karīsaṃ</hi> vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="996"><hi rend="paranum">996</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Usabhe</hi> gavasatajeṭṭhake gave. Seṭṭhesu ca <hi rend="bold">usabho.</hi> Vīsayaṭṭhiyaṃ <hi rend="bold">usabhaṃ. Tanti</hi> buddhavacanaṃ. <hi rend="bold">Panti</hi> āḷi.</p>

<p rend="bodytext" n="997"><hi rend="paranum">997</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Itthinimitte</hi> itthiyā aṅgajāte. <hi rend="bold">Kilañje</hi> vilīvamaye. <hi rend="bold">So kaṭa</hi>saddo kate tīsu.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Kaṭo soṇikriyākāre,</p>

<p rend="gatha2">Kilañje’tisaye sive;</p>

<p rend="gatha3">Samaye gajagaṇḍe ca,</p>

<p rend="gathalast">Kaṭā vippaliyaṃ matā’’ti <note>medinīkosa 11.3</note>. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vopālito.</hi> ‘‘Samaye ca kriyākāre, kilañje ca sare kaṭo’’ti <hi rend="bold">tikaṇḍaseso</hi><note>tikaṇḍasesa 3.3.93</note><hi rend="bold">. Mandirālindavatthuni</hi> gehassa ālindabhāge vatthumhi.</p>

<p rend="bodytext" n="998"><hi rend="paranum">998</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mathite</hi> gorasavisese. <hi rend="bold">Sūciphale</hi> ambilapattaphale. <hi rend="bold">Duddasetare</hi> passituṃ adukkare.</p>

<p rend="bodytext" n="999"><hi rend="paranum">999</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Antarīpaṃ</hi><pb ed="M" n="0.0560" /> jalamajjhathalaṃ. <hi rend="bold">Pajjoto</hi> padīpo. <hi rend="bold">Bandho</hi> sambandho. <hi rend="bold">Mihite</hi> īsaṃhasite.</p>

<p rend="bodytext" n="1000"><hi rend="paranum">1000</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Thiyaṃ</hi> itthisāmaññe. Itthiliṅgeti vā attho. <hi rend="bold">Dāre</hi> bhariyāyaṃ. <hi rend="bold">Sure</hi> devatāyaṃ, devatāvisese vā. <hi rend="bold">Vāsudeve</hi> nārāyane. <hi rend="bold">Antake</hi> vasavattini. <hi rend="bold">Asite</hi> kāḷavaṇṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1001"><hi rend="paranum">1001</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Upaṭṭhāne</hi> pāricariyāyaṃ, sevane ca. <hi rend="bold">Aññaropane</hi> abhaṃsabhāvassa aññassa taṃsabhāvaropane. <hi rend="bold">Sakko sakka</hi>saddo. <hi rend="bold">Inde</hi> devarāje <hi rend="bold">sakko.</hi> Janapade <hi rend="bold">sakkā.</hi> Sākiye ca khame tīsu.</p>

<p rend="bodytext" n="1002"><hi rend="paranum">1002</hi><hi rend="dot">.</hi> Vajjanatthādīsu tīsu <hi rend="bold">parihāro.</hi> Pañhavissajjanepi <hi rend="bold">parihāro. Dvije</hi> brāhmaṇe. Vessepi <hi rend="bold">ariyo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1003"><hi rend="paranum">1003</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suṃsumāre</hi><pb ed="M" n="0.0561" /> nakke. <hi rend="bold">Ulūpini</hi> caṇḍamacchavisese. <hi rend="bold">Uddālapādape</hi> selurukkhe, yassa phalāni atipicchalāni.</p>

<p rend="bodytext" n="1004"><hi rend="paranum">1004</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Piyake</hi> pītasāle. <hi rend="bold">Kaṇḍe</hi> sare. Khipane <hi rend="bold">asanaṃ. Asu</hi> khepane. <hi rend="bold">Yuge</hi> rathayugādo. <hi rend="bold">Vikāro</hi> vikati. <hi rend="bold">Antike</hi> samīpe.</p>

<p rend="bodytext" n="1005"><hi rend="paranum">1005</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lavitte</hi> dātte. <hi rend="bold">Ajjhesanā</hi> sakkārapubbikā āyācanā.</p>

<p rend="bodytext" n="1006"><hi rend="paranum">1006</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Makacivatthe</hi> yaṃ loke ‘‘cakkū’’ti vuccati, ‘‘sāṇavattha’’ntipi eke. <hi rend="bold">Ganthe</hi> saddasatthādike. <hi rend="bold">Lepyādikammani</hi> cittakārādīhi katarūpe.</p>

<p rend="bodytext" n="1007"><hi rend="paranum">1007</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Puññavati</hi><pb ed="M" n="0.0562" /> puggale. <hi rend="bold">Bhūsaṇhakaraṇiyaṃ</hi> sudhālepakānaṃ dārumayahatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1008"><hi rend="paranum">1008</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pāyite</hi> pātabbe, ‘‘vāyite’’tipi pāṭho. ‘‘Dayite’’tipi kvaci dissati.</p>

<p rend="bodytext" n="1009"><hi rend="paranum">1009</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lohitādimhi</hi> vaṇṇavisese. <hi rend="bold">Rañjane</hi> ‘‘mukharāgo’’tyādīsu. <hi rend="bold">Pavuddhadariyaṃ</hi> mahādariyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1010"><hi rend="paranum">1010</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kaserussa phale</hi> sakaṇṭakassa phale. <hi rend="bold">Maggasamāgame</hi> caccare. <hi rend="bold">Bahulāyaṃ</hi> ‘‘phālātī’’iti khyāte. Dose tu <hi rend="bold">eḷa</hi>mīritaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1011"><hi rend="paranum">1011</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Adhikaraṇe</hi><pb ed="M" n="0.0563" /> adhikaraṇakārake. <hi rend="bold">Pattādhāro</hi> bhājanassa ādhāro. <hi rend="bold">Ālavālake</hi> tarusekatthaṃ tarumūlavicite sobbhajalādhāre. <hi rend="bold">Agabhedo</hi> rukkhabhedo, so ca mahāsattena temiyarājakumārakāle bhuttarukkho. Tatra <hi rend="bold">kārā</hi> itthī. <hi rend="bold">Kāro</hi>pi sakkāre, dvīsu. Bandhanālaye pana <hi rend="bold">kārā</hi>yeva.</p>

<p rend="bodytext" n="1012"><hi rend="paranum">1012</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Meghapāsāṇe</hi> ghanopale. <hi rend="bold">Kuṇḍikāyaṃ</hi> bhiṅgāre. <hi rend="bold">Padātismiṃ</hi> catutthasenaṅge.</p>

<p rend="bodytext" n="1013"><hi rend="paranum">1013</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Chiddā</hi>dīni tīṇi abhidhānāni susire ca <hi rend="bold">dūsane</hi> aparādhe ca tīsu siyuṃ. <hi rend="bold">Muccite</hi> muccitabbe.</p>

<p rend="bodytext" n="1014"><hi rend="paranum">1014</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Hatthiliṅge</hi> hatthisaṇṭhānasakuṇe. <hi rend="bold">Made</hi> nāgamade.</p>

<p rend="bodytext" n="1015"><hi rend="paranum">1015</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Atthaṅgame</hi><pb ed="M" n="0.0564" /> vināse. <hi rend="bold">Nigamubbhūte</hi> nigamesañjātavatthumhi. <hi rend="bold">Āpaṇopajīvini</hi> āpaṇena jīvitavuttiyaṃ kattari.</p>

<p rend="bodytext" n="1016"><hi rend="paranum">1016</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Haritasmiṃ</hi> sukapattavaṇṇe. <hi rend="bold">Paṇṇe</hi> chadamatte.</p>

<p rend="bodytext" n="1017"><hi rend="paranum">1017</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Phalamhi</hi> rukkhādīnaṃ phalamatte. <hi rend="bold">Taṃ pakka</hi>vacanaṃ. <hi rend="bold">Nāsamukhe</hi> nāsābhimukhe ca pariṇate ca tīsu.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ājīvane</hi> jīvitavuttiyaṃ. <hi rend="bold">Piṇḍane</hi> rāsikaraṇe. <hi rend="bold">Goḷake</hi> vaṭṭale.</p>

<p rend="bodytext" n="1018"><hi rend="paranum">1018</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Paribbaye</hi> vetane. <hi rend="bold">Kammādike</hi> kammavaṭṭavipākavaṭṭakilesavaṭṭe. <hi rend="bold">Vaṭṭale</hi> bubbuḷasaṇṭhāne. <hi rend="bold">Paccāhāre</hi> paṭivacanāhāre.</p>

<p rend="bodytext" n="1019"><hi rend="paranum">1019</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vikate</hi><pb ed="M" n="0.0565" /> vikatiyaṃ, virūpe vā.</p>

<p rend="bodytext" n="1020"><hi rend="paranum">1020</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sabyamhi</hi> adakkhiṇe. <hi rend="bold">Cāru</hi> manuññaṃ. <hi rend="bold">Sarabye</hi> sarena vijjhitabbe phalakādo. <hi rend="bold">Cihane</hi> lakkhaṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1021"><hi rend="paranum">1021</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Samasippīnaṃ</hi> samānasippīnaṃ gaṇe <hi rend="bold">seṇī</hi> itthī. <hi rend="bold">Āvaḷiyaṃ</hi> pantiyaṃ. <hi rend="bold">Sudhāyaṃ</hi> lepe. <hi rend="bold">Dhūliyaṃ</hi> rajasi. <hi rend="bold">Vāsacuṇṇake</hi> vāsayoggacuṇṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1022"><hi rend="paranum">1022</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Atipasatthe</hi> pasatthassa jo, <hi rend="bold">ativuḍḍhe</hi> vuḍḍhassa. <hi rend="bold">Takke</hi> gorasavisese. <hi rend="bold">Hotī</hi>ti kriyāpadaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1023"><hi rend="paranum">1023</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Paṇe</hi> jūtakārādīnaṃ kammani. <hi rend="bold">Kaṇhe</hi> kāḷe.</p>

<p rend="bodytext" n="1024"><hi rend="paranum">1024</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sambhave</hi><pb ed="M" n="0.0566" /> sukke. <hi rend="bold">Amejjhe</hi> apavitte.</p>

<p rend="bodytext" n="1025"><hi rend="paranum">1025</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ikke</hi> bahulome kāḷamige. <hi rend="bold">Baḷise</hi> macchavedhane. <hi rend="bold">Selabhede</hi> vaṅkanāmake pabbate.</p>

<p rend="bodytext" n="1026"><hi rend="paranum">1026</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kuṇapamhi</hi> matakāye. <hi rend="bold">Addhamhi</hi> samaddhabhāge, tenāha <hi rend="bold">‘‘purise’’</hi>ti, ‘‘purise’’ti ca yebhuyyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, tenāha ‘‘vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume’’ti.</p>

<p rend="bodytext" n="1027"><hi rend="paranum">1027</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṃvarīmukhe</hi> rattiyā ādimhi.</p>

<p rend="bodytext" n="1030"><hi rend="paranum">1030</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Devabhedo</hi><pb ed="M" n="0.0567" /> kumbhaṇḍo nāma yakkho. <hi rend="bold">Vallijātiyaṃ</hi> yassā phalāni ukkhalippamāṇāni honti. <hi rend="bold">Catutthaṃse</hi> catutthabhūte koṭṭhāse. <hi rend="bold">Pade</hi> caraṇe. <hi rend="bold">Paccantasele</hi> pabbatapāde.</p>

<p rend="bodytext" n="1031"><hi rend="paranum">1031</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lohantare</hi> setalohe. <hi rend="bold">Bahumhi</hi> bahuvacane. <hi rend="bold">Kammārabhaṇḍabhede</hi> ‘‘tū’’iti khyāte. <hi rend="bold">Khaṭake</hi> kuñcikapāṇimhi.</p>

<p rend="bodytext" n="1032"><hi rend="paranum">1032</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Doṇiyaṃ</hi> kaṭṭhamaye dhaññamānike. <hi rend="bold">Adhiṭṭhitiyaṃ</hi> upariṭṭhāne. <hi rend="bold">Ṭhāne</hi> ṭhānamatte.</p>

<p rend="bodytext" n="1034"><hi rend="paranum">1034</hi><hi rend="dot">.</hi> Koṭṭhāsabhedasmiṃ <pb ed="M" n="0.0568" /> ‘‘vakkaṃ hadaya’’ntyādīsu <note>ma. ni. 1.110</note>. <hi rend="bold">Vaṅke</hi> kuṭilye. Dibbacakkhupubbenivāsānussatiāsavakkhayasaṅkhātā tisso vijjā, <hi rend="bold">ādi</hi>nā aṭṭha vijjā gahitā. <hi rend="bold">Buddhiyaṃ</hi> ñāṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1035"><hi rend="paranum">1035</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Anākule</hi> ākularahite. <hi rend="bold">Siloke</hi> anuṭṭhubhādo. <hi rend="bold">Addhe</hi> bhāge. Tīsu <hi rend="bold">pajjo pajja</hi>saddo.</p>

<p rend="bodytext" n="1036"><hi rend="paranum">1036</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rukkhabhedasmiṃ</hi> udakappasādanaphale. <hi rend="bold">Kittime</hi> karaṇena nipphatte. <hi rend="bold">Vidheyye</hi> vacanaggāhini. <hi rend="bold">Pubbamhi</hi> pūye.</p>

<p rend="bodytext" n="1037"><hi rend="paranum">1037</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Laddhattharakkhaṇe</hi><pb ed="M" n="0.0569" /> laddhassa dhanādikassa atthassa rakkhaṇe. <hi rend="bold">Niyojane</hi> pesane. <hi rend="bold">Kāriye</hi> phale.</p>

<p rend="bodytext" n="1038"><hi rend="paranum">1038</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Assāsappatte</hi> laddhassāse. <hi rend="bold">Bodhidume</hi> amhākaṃ bhagavato bodhirukkhe. <hi rend="bold">Kurūre</hi> kakkhaḷakārake. <hi rend="bold">Nesādamhi</hi> migamacchādiludde.</p>

<p rend="bodytext" n="1039"><hi rend="paranum">1039</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Laggasmiṃ</hi> saṅge. <hi rend="bold">Majjhamhi</hi> udare. <hi rend="bold">Bhāge</hi> asamaddhabhāge. <hi rend="bold">Dhanimhi</hi> mahaddhane.</p>

<p rend="bodytext" n="1040"><hi rend="paranum">1040</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gahane</hi> saṅkare. <hi rend="bold">Sasantāne</hi> attano niyakajjhattasantāne. Visayagocarānaṃ viseso vutto.</p>

<p rend="centre">Gāthāddhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="bodytext" n="1041"><hi rend="paranum">1041</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhuvane</hi><pb ed="M" n="0.0570" /> kāmabhavādike. <hi rend="bold">Jane</hi> pāṇimhi. <hi rend="bold">Yase</hi> kittiyaṃ. <hi rend="bold">Pajje</hi> anuṭṭhubhādo. <hi rend="bold">Rukkhe</hi> rukkhabhede.</p>

<p rend="bodytext" n="1042"><hi rend="paranum">1042</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vaṭo</hi> vaṭarukkho. <hi rend="bold">Vāyase</hi> kāke. <hi rend="bold">Bake</hi> setapatte. <hi rend="bold">Avasaro</hi> avakāso. <hi rend="bold">Ahaṃ</hi> dinaṃ. <hi rend="bold">Kuce</hi> nārithane. <hi rend="bold">Abbhe</hi> meghe.</p>

<p rend="bodytext" n="1043"><hi rend="paranum">1043</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ucchaṅge</hi> pallaṅkoparibhāge. <hi rend="bold">Lakkhaṇe</hi> ñāpake.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Diṭṭhobhāsesu</hi> dassane, obhāse cāti atthesu.</p>

<p rend="bodytext" n="1044"><hi rend="paranum">1044</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sūraṃsūsu</hi> sūriye, kiraṇe ca. <hi rend="bold">Dame</hi> damane. <hi rend="bold">Mānaṃ</hi> mānaviseso. <hi rend="bold">Sānu</hi> pabbatasānu.</p>

<p rend="bodytext" n="1045"><hi rend="paranum">1045</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Tāpo</hi><pb ed="M" n="0.0571" /> sūriyasantāpo. <hi rend="bold">Sapace</hi> caṇḍāle, saṃ sunakhaṃ pacatīti <hi rend="bold">sapaco. Pasu</hi> catuppado. <hi rend="bold">Kuruṅgo</hi> ajinayoni. <hi rend="bold">Ulūko</hi> koṭarasakuṇo. <hi rend="bold">Indo</hi> sakko. ‘‘Mahinde guggululūka-palaggāhesu kosiyo’’ti <hi rend="bold">amarasīho.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1046"><hi rend="paranum">1046</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Māṇavo</hi> macco. <hi rend="bold">Attā</hi> sarīrādhipatidevatā. <hi rend="bold">Sire</hi> uttamaṅge. <hi rend="bold">Tipumhi</hi> kāḷalohe.</p>

<p rend="bodytext" n="1047"><hi rend="paranum">1047</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bali</hi> bhāgadeyyo. <hi rend="bold">Hattho</hi> pāṇi. <hi rend="bold">Aṃsu</hi> bhā. <hi rend="bold">Dante</hi> rade. <hi rend="bold">Vippe</hi> brāhmaṇe. <hi rend="bold">Aṇḍaje</hi> aṇḍasañjāte. <hi rend="bold">Pajje</hi> anuṭṭhubhādo. <hi rend="bold">Ānanaṃ</hi> mukhaṃ. <hi rend="bold">Ācāro</hi> asītimahāvattādi. <hi rend="bold">Dhaññaṅge</hi> bhinnataṇḍule. <hi rend="bold">Sukhume</hi> aṇumhi. ‘‘Lavalesakaṇāṇavo’’ti hi <hi rend="bold">amarasīhena</hi> sukhumapariyāyo <hi rend="bold">kaṇo</hi> vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="1048"><hi rend="paranum">1048</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Thūṇā</hi><pb ed="M" n="0.0572" /> gehādīnaṃ padhānadāru. <hi rend="bold">Jaḷattaṃ</hi> mūḷhattaṃ. <hi rend="bold">Kummāso</hi> māsavikati. <hi rend="bold">Byañjanaṃ</hi> tadaññabyañjanaṃ. <hi rend="bold">Phoṭo</hi> nāma yasmiṃ pūye viparīte dukkhavedanā natthi. <hi rend="bold">Kapolo</hi> nāma mukhacūḷikānaṃ antaraṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Mūlye</hi> mūladhane.</p>

<p rend="bodytext" n="1049"><hi rend="paranum">1049</hi><hi rend="dot">.</hi> Bhāsapakkhī ca pakkhī ca <hi rend="bold">bhāsapakkhino,</hi> tesu, ‘‘sakunto pakkhibhedepi, bhāsapakkhi vihaṅgame’’ti hi ‘‘bhāsantaṃ sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti ca <hi rend="bold">vopālito.</hi> ‘‘Sakunto bhāsapakkhinī’’tipi pāṭho. <hi rend="bold">Bhāgye</hi> subhāsubhāvahe kammani. <hi rend="bold">Vidhāne</hi> karaṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1050"><hi rend="paranum">1050</hi><hi rend="dot">.</hi> Yo ākāsaṃ abbhuggantvā puna otaritvā udakabbhantare macche gaṇhāti, so nīlasakuṇo <hi rend="bold">cātako</hi> nāma. <hi rend="bold">Eṇe</hi> eṇīmigakhyāte. <hi rend="bold">Saro</hi> kaṇḍo. <hi rend="bold">Sede</hi> sedane, <hi rend="bold">sida</hi> pāke. <hi rend="bold">Pāko</hi> pacanaṃ. Bhikkhubhede ‘‘gaṇapūrako’’tyādīsu. <hi rend="bold">Caye</hi> samūhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1051"><hi rend="paranum">1051</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Puñje</hi><pb ed="M" n="0.0573" /> piṇḍe. Meso usabho methunaṃ kakkaṭo sīho kaññā tulā vicchiko dhanu makaro kumbho mīnoti <hi rend="bold">mesādi. Loṇe</hi> lavaṇuttame. <hi rend="bold">Saṃvaṭṭe</hi> vināsakappe. <hi rend="bold">Kamuke</hi> tambūlaphalarukkhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1052"><hi rend="paranum">1052</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Amate</hi> devatābhojane. <hi rend="bold">Lepe</hi> suddhasakkharacuṇṇādimaye. <hi rend="bold">Satthe</hi> dīghadaṇḍe satthavisese. <hi rend="bold">Najjantare</hi>ti gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcasu mahānadīsu pañcamāya mahānadiyaṃ. <hi rend="bold">Bhuvi</hi> pathaviyaṃ. <hi rend="bold">Kriyā</hi> nārīsiṅgārabhāvajā kriyā. <hi rend="bold">Vilāso</hi> pana tadaññajo. <hi rend="bold">Atraje</hi> putte.</p>

<p rend="bodytext" n="1053"><hi rend="paranum">1053</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kutho</hi> hatthipiṭṭhattharaṇaṃ. <hi rend="bold">Veṇī</hi> nārīnaṃ kesakalāpo. ‘‘Paveṇī veṇī kuthayo’’ti hi <hi rend="bold">vopālito.</hi> ‘‘Paveṇī kulaveṇīsū’’tipi kvaci pāṭho. <hi rend="bold">Vutti</hi> bhavanaṃ <pb ed="M" n="0.0574" />. <hi rend="bold">Vuttā</hi> vuttanto. <hi rend="bold">Vetane</hi> kammena laddhabbe. <hi rend="bold">Bharaṇe</hi> posane, dhāraṇe ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1054"><hi rend="paranum">1054</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mariyāda</hi>saddo dvīsu. <hi rend="bold">Sattā</hi> vijjamānatā. <hi rend="bold">Samiddhi</hi> sampatti. <hi rend="bold">Soppe</hi> niddāyaṃ. <hi rend="bold">Vutti</hi> jīvitavutti.</p>

<p rend="bodytext" n="1055"><hi rend="paranum">1055</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kucchā</hi> garahā. <hi rend="bold">Apavādo</hi> avaṇṇavādo, abhūtākkhānampi. <hi rend="bold">Dhaññe</hi> dhaññavisese, yassa sīsaṃ aṅguṭṭhappamāṇaṃ dīghañca. <hi rend="bold">Piyaṅgu</hi> gandhadabbaṃ. <hi rend="bold">Mokkhe</hi> nibbāne. <hi rend="bold">Sive</hi> kalyāṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1056"><hi rend="paranum">1056</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rañjane</hi> kāsāyādirañjane. <hi rend="bold">Sūrate</hi> methune. <hi rend="bold">Vāse</hi> vasanakriyāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1057"><hi rend="paranum">1057</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Patthe</hi> mānatumbe. <hi rend="bold">Nāḷe</hi> uppalādīnaṃ nāḷe. <hi rend="bold">Pipāsāyaṃ</hi> pātumicchāyaṃ. <hi rend="bold">Vutti</hi> bhavanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1058"><hi rend="paranum">1058</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pāṇyaṅge</hi><pb ed="M" n="0.0575" /> saṅkhanābhiyaṃ. <hi rend="bold">Cakkante</hi> cakkassa ante.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Nābhi pāṇyaṅgaṅge khette, cakkantacakkavattisu;</p>

<p rend="gathalast">Nābhi padhāne katthūri-maṃse ca kvaci kittito’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vopālito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1059"><hi rend="paranum">1059</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Antare</hi>ti dvinnaṃ antare. ‘‘Vīci sukhataraṅgesū’’ti <hi rend="bold">vopālito. Thiratte</hi> thirabhāve. ‘‘Dhīratte’’tipi pāṭho, soyevattho. <hi rend="bold">Save</hi> savane.</p>

<p rend="bodytext" n="1060"><hi rend="paranum">1060</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Nissaye</hi> ādhāre.</p>

<p rend="bodytext" n="1061"><hi rend="paranum">1061</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vitte</hi> dhane. <hi rend="bold">Aṅko</hi> lakkhaṇaṃ. <hi rend="bold">Buddhi</hi> ñāṇaṃ. <hi rend="bold">Khe</hi> ākāse.</p>

<p rend="bodytext" n="1062"><hi rend="paranum">1062</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vate</hi><pb ed="M" n="0.0576" /> titthiyasamācāre. <hi rend="bold">Āgumhi</hi> aparādhe. <hi rend="bold">Maṇi</hi> silāvikati, maṇisaṅkhāto vā ratanaviseso idha <hi rend="bold">maṇi</hi> nāma. <hi rend="bold">Hāyane</hi> saṃvacchare. <hi rend="bold">Vuṭṭhi</hi> vassanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1063"><hi rend="paranum">1063</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lipi a</hi>kārādīnaṃ sannivesaviseso. <hi rend="bold">Mokkho</hi> nibbānaṃ. <hi rend="bold">Rate</hi> sūrate.</p>

<p rend="bodytext" n="1064"><hi rend="paranum">1064</hi><hi rend="dot">.</hi> Pāpe ca asubhe ca <hi rend="bold">riṭṭhaṃ.</hi> Ariṭṭhaṃpyatra, tabbhāve tatra <hi rend="bold">a</hi>kāro. <hi rend="bold">Aparādho</hi> ādīnavo. <hi rend="bold">Ketumhi</hi> paṭākāyaṃ. <hi rend="bold">Cihane</hi> lakkhaṇe. ‘‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’’ti <hi rend="bold">vopālito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1065"><hi rend="paranum">1065</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dvāramattepi</hi> bahidvārepi. Ito paraṃ ye anekatthā vuccante, te vāccaliṅgā. <hi rend="bold">Phuṭe</hi> pākaṭe.</p>

<p rend="bodytext" n="1066"><hi rend="paranum">1066</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ajjhakkhe</hi><pb ed="M" n="0.0577" /> adhikate. <hi rend="bold">Jaḷe</hi> aññāṇe. <hi rend="bold">Lolupe</hi> atitaṇhe. <hi rend="bold">Cale</hi> kampite.</p>

<p rend="bodytext" n="1067"><hi rend="paranum">1067</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vikate</hi> virūpe. <hi rend="bold">Komalaṃ</hi> akaṭhinaṃ. <hi rend="bold">Atikhiṇo</hi> kuṇṭho.</p>

<p rend="bodytext" n="1068"><hi rend="paranum">1068</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Site</hi> sete. <hi rend="bold">Sūcako</hi> pesuññakārako. <hi rend="bold">Ahi</hi> sappo. <hi rend="bold">Sakke</hi> khame. ‘‘Satte’’ti pāṭhe pana sattiyuttetyattho. <hi rend="bold">Sambandhe</hi> avippayoge. <hi rend="bold">Akhile</hi> sakale.</p>

<p rend="bodytext" n="1069"><hi rend="paranum">1069</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kevalaṃ</hi> asammissaṃ. <hi rend="bold">Anto</hi> avasānaṃ. <hi rend="bold">Adhamo</hi> nihīno. <hi rend="bold">Paṇato</hi> buddhādīsu ninno. <hi rend="bold">Ninno</hi> thalapaṭipakkho.</p>

<p rend="bodytext" n="1070"><hi rend="paranum">1070</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Suddhe</hi><pb ed="M" n="0.0578" /> aññena asammissite. <hi rend="bold">Pūte</hi> mejjhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1071"><hi rend="paranum">1071</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Byāpe</hi> byāpite. <hi rend="bold">Bhāvini</hi> anāgate vatthumhi. <hi rend="bold">There</hi> jiṇṇe.</p>

<p rend="bodytext" n="1072"><hi rend="paranum">1072</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bahu</hi>saddo ‘‘ekasmiṃ, dvīsu ca na pavattatī’’tyādīsuyeva pavattatīti maññamāno <hi rend="bold">‘‘tyādo’’</hi>ti vadati. ‘‘Ekavacanaṃ, bahuvacana’’nti vuttattā pana dvīsupi <hi rend="bold">bahu</hi>saddo vattateva. Ācariyena vā parasamayavacanāni manasi katvā ‘‘tyādo’’ti vuttaṃ. Tividhañhi tattha vacanaṃ ekavacanaṃ dvivacanaṃ bahuvacananti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃ vādā katthaci kathīyante.</p>

<p rend="bodytext">Dhī vuccati paññā, sā yassa atthi, sa <hi rend="bold">dhīro,</hi> budho. Dhānaṃ vā dhī, sā yassatthīti sa <hi rend="bold">dhīro,</hi> dhitimanto. <hi rend="bold">Dhute</hi> cale.</p>

<p rend="bodytext" n="1073"><hi rend="paranum">1073</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yāne</hi><pb ed="M" n="0.0579" /> hatthādiyāne <hi rend="bold">yoggaṃ.</hi> Khame pana <hi rend="bold">yoggo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1074"><hi rend="paranum">1074</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vuḍḍhe</hi> āyuvuḍḍhe. <hi rend="bold">Kulaje</hi> kulīne. <hi rend="bold">Vuddho</hi> āyuvuḍḍho. <hi rend="bold">Uru</hi> pamāṇato mahanto.</p>

<p rend="bodytext" n="1075"><hi rend="paranum">1075</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vutte</hi> vattabbe. <hi rend="bold">Uggate</hi> uddhaṃgate. <hi rend="bold">Āditte</hi> agyādīhi, <hi rend="bold">gabbite</hi> sañjātamāne.</p>

<p rend="bodytext" n="1076"><hi rend="paranum">1076</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vigate</hi> vigatarāge. <hi rend="bold">Vāyane</hi> vīte paṭe. <hi rend="bold">Bhajjite</hi> dhaññādike. <hi rend="bold">Bhajja</hi> pāke.</p>

<p rend="bodytext" n="1077"><hi rend="paranum">1077</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Caye</hi><pb ed="M" n="0.0580" /> samūhe. <hi rend="bold">Samo</hi> tulyo. <hi rend="bold">Ari</hi> sattu. ‘‘Samādisū’’tipi pāṭho. <hi rend="bold">Vīre</hi> akātare sūre. <hi rend="bold">Ravisūro</hi>ti ravisūriyo ‘‘sūro’’ti vutto. <hi rend="bold">Kuddhe</hi> kodhasahite. <hi rend="bold">Dūsite</hi> appiye.</p>

<p rend="bodytext" n="1078"><hi rend="paranum">1078</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Arimhi</hi> sattumhi <hi rend="bold">diṭṭho.</hi> Ikkhitepi <hi rend="bold">diṭṭho. Pote</hi> bālake. <hi rend="bold">Vate</hi> ekantasādhane vatakamme.</p>

<p rend="bodytext" n="1079"><hi rend="paranum">1079</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Salākāyaṃ</hi> kusāvahāre. <hi rend="bold">Dabbe</hi> varahisatiṇe. <hi rend="bold">Khaye</hi> udayabbayānupassīti. Sakuṇepi <hi rend="bold">vayo</hi> ‘‘visayuttannabhuttānaṃ, vayānaṃ maraṇaṃ bhave’’tyādīsu. <hi rend="bold">Gabbo</hi> abhimāno.</p>

<p rend="bodytext" n="1080"><hi rend="paranum">1080</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Biḷāle</hi><pb ed="M" n="0.0581" /> majjāre. <hi rend="bold">Nakule</hi> ahisattumhi. <hi rend="bold">Manthano</hi> khīramanthanadaṇḍo. <hi rend="bold">Sattu</hi> taṇḍulavikatikhajjaviseso. <hi rend="bold">Assādilome</hi> assādīnaṃ lome. <hi rend="bold">Ghāto</hi> maraṇaṃ. <hi rend="bold">Rāsi</hi> puñjo.</p>

<p rend="bodytext" n="1081"><hi rend="paranum">1081</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gopagāme</hi> gopālānaṃ gāme. <hi rend="bold">Rave</hi> sadde. <hi rend="bold">Sārathi</hi> pājitā. <hi rend="bold">Vandī</hi> thutipāṭhako.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sārathimhi ticchake ca, pasute veditepi ca;</p>

<p rend="gathalast">Khattiyā brāhmaṇiyā jepi, visūto pādavandisū’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vopālito. Pupphe</hi> suttādinā asaṅkhate. <hi rend="bold">Taddāme</hi> pupphadāme suttādinā saṅkhate. <hi rend="bold">Sakaṭe</hi> ane. <hi rend="bold">Haye</hi> asse.</p>

<p rend="bodytext" n="1082"><hi rend="paranum">1082</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Accane</hi> pūjāyaṃ. <hi rend="bold">Bhe</hi> nakkhatte. <hi rend="bold">Nettamajjhe</hi> ‘‘sūlā’’ti khyāte. <hi rend="bold">Odhi</hi> mariyādo.</p>

<p rend="bodytext" n="1083"><hi rend="paranum">1083</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Puṇṇatā</hi><pb ed="M" n="0.0582" /> paripuṇṇatā. <hi rend="bold">Avajjaṃ</hi> doso. Manakkārepi <hi rend="bold">ābhogo. Āḷi</hi>saddo itthī. <hi rend="bold">Sakhī</hi> vayasā. <hi rend="bold">Setu</hi> jalavāraṇo, nadyādimaggo ca. <hi rend="bold">Satte</hi> sattiyutte, thiretyattho. ‘‘Daḷho thūle bhuse satte, pagāḷhepi daḷhe mato’’ti <hi rend="bold">vopālito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1084"><hi rend="paranum">1084</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Mokkhe</hi> nibbāne, arahattaphalepi. <hi rend="bold">Sāmini</hi> patimhi. <hi rend="bold">Dhārake</hi>ti dhāretīti <hi rend="bold">dhārako,</hi> tattha. Posakepi <hi rend="bold">bhattā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1085"><hi rend="paranum">1085</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sikhā</hi> cūḷā. <hi rend="bold">Piñchaṃ</hi> pucchaṃ. <hi rend="bold">Attani</hi> ‘‘saṅghikaṃ puggalika’’ntyādīsu. <hi rend="bold">Khepe</hi> nindāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1086"><hi rend="paranum">1086</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rūpe</hi> vaṇṇe. <hi rend="bold">Karīse</hi> gūthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1087"><hi rend="paranum">1087</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khaṇḍe</hi><pb ed="M" n="0.0583" /> sakale. <hi rend="bold">Paṇṇe</hi> rukkhādīnaṃ paṇṇe. <hi rend="bold">Kaṇḍe</hi> sare. <hi rend="bold">Salākā</hi> vaṇopayuttā. Sucino bhāvo <hi rend="bold">sucittaṃ,</hi> tasmiṃ. <hi rend="bold">Gate</hi> gamanakriyāyaṃ. <hi rend="bold">‘‘Dhāva</hi> gatisuddhiya’’nti hi dhātupāṭho. <hi rend="bold">Hāvo</hi> itthīnaṃ siṅgārabhāvajakriyā. <hi rend="bold">Avijjāya</hi> aññāṇe. <hi rend="bold">Mucchane</hi> visaññibhāve.</p>

<p rend="bodytext" n="1088"><hi rend="paranum">1088</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ghammajalaṃ</hi> kāye uṇhena sañjātajalaṃ. <hi rend="bold">Pāke</hi> paccane. <hi rend="bold">Goḷe</hi> ‘‘mu-yī’’iti khyāte mattikāguḷake. <hi rend="bold">Ucchumaye</hi> ucchurasasañjāte. <hi rend="bold">Mitte</hi> piyamitte, mittamatte vā. <hi rend="bold">Sahāye</hi> atthacare. <hi rend="bold">Pabhū</hi> adhipati. <hi rend="bold">So</hi> pulliṅgo.</p>

<p rend="bodytext" n="1089"><hi rend="paranum">1089</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kurūre</hi> kakkhaḷakammante. <hi rend="bold">Parasmiṃ</hi> paraṭṭhāne, paraloke vā. <hi rend="bold">Atra</hi> ṭhāne, loke vā. <hi rend="bold">Aṅko</hi> cihanaṃ. Aparādhe nāṭakaparicchedepi <hi rend="bold">aṅko. Apavādo</hi> lokagarahā. <hi rend="bold">Dese</hi> desavisese. ‘‘Bhave janapado dese, jane janapadepi ce’’ti <hi rend="bold">vopālito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1090"><hi rend="paranum">1090</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pajje</hi><pb ed="M" n="0.0584" /> siloke. <hi rend="bold">Vacībhede</hi> byattavācāyaṃ. <hi rend="bold">Anvaye</hi> santāne. <hi rend="bold">Sarūpasmiṃ</hi> samānabhāve. Adhobhāge ca <hi rend="bold">talaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1091"><hi rend="paranum">1091</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vilagge</hi> kāyamajjhe. <hi rend="bold">Vemajjhe</hi> majjhasāmaññe. <hi rend="bold">Kusumaṃ</hi> pasavaṃ. <hi rend="bold">Utu</hi> itthipupphaṃ. <hi rend="bold">Subbate</hi> sundare vate.</p>

<p rend="bodytext" n="1092"><hi rend="paranum">1092</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Kose</hi> liṅgapasibbake. <hi rend="bold">Gabbhare</hi> guhāyaṃ. <hi rend="bold">Bile</hi> kipillikādīnaṃ āvāse. <hi rend="bold">Gaṇḍake</hi> khaggavisāṇe. <hi rend="bold">Kadambe</hi> ‘‘thina’’iti khyāte. <hi rend="bold">Dume</hi> rukkhe. <hi rend="bold">Caye</hi> samūhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1093"><hi rend="paranum">1093</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhe</hi> nakkhattabhede. <hi rend="bold">Dhenuyaṃ</hi> siṅginiyaṃ. <hi rend="bold">Yoniyaṃ</hi> itthīnaṃ aṅgajāte. <hi rend="bold">Sire</hi> sīse.</p>

<p rend="bodytext" n="1094"><hi rend="paranum">1094</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhogī</hi>saddo <pb ed="M" n="0.0585" /> bhogavati puggale, urage ca. <hi rend="bold">Sivo</hi> mahissaro. <hi rend="bold">Bale</hi> thāme. <hi rend="bold">Pabhāve</hi> tejasi. ‘‘Vīriyaṃ sukke pabhāve, tejo sāmatthiyesvapī’’ti <hi rend="bold">vopālito. Teja</hi>saddo pana <hi rend="bold">tesu ca</hi> yathāvuttesupi dvīsvatthesu, dittiyañca vattati.</p>

<p rend="bodytext" n="1095"><hi rend="paranum">1095</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Santati</hi> ādhāro. <hi rend="bold">Khaggaṅge</hi> khaggassa tikhiṇāvayave. <hi rend="bold">Sūte</hi> sārathimhi. <hi rend="bold">Paṭihāre</hi> vacanahāre. <hi rend="bold">‘‘Vida</hi> lābhe’’ti dhātvatthato <hi rend="bold">vitti. Pīḷā</hi> vibādhā.</p>

<p rend="bodytext" n="1096"><hi rend="paranum">1096</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rave</hi> sadde. <hi rend="bold">Palāse</hi> nittaṇḍulavīhimhi.</p>

<p rend="bodytext" n="1097"><hi rend="paranum">1097</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rukkhe</hi> ambaṭṭharukkhe. Parasamaye pana <hi rend="bold">bādhā. Adhikappeme</hi> atisayapeme.</p>

<p rend="bodytext" n="1098"><hi rend="paranum">1098</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ketumhi</hi><pb ed="M" n="0.0586" /> dhaje. <hi rend="bold">Lekhye</hi> likhitabbe lekhe. Rājiyaṃ tu <hi rend="bold">lekhā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1099"><hi rend="paranum">1099</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Satthe</hi> āvudhabhede. <hi rend="bold">Satte</hi> pāṇimhi. <hi rend="bold">Caye</hi> samūhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1100"><hi rend="paranum">1100</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Āḷiyaṃ</hi> nadīmagge, jaladhāraṇe ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1101"><hi rend="paranum">1101</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṃsade</hi> sabhāye. <hi rend="bold">Ayana</hi>saddo gamane, pathe ca vattati.</p>

<p rend="bodytext" n="1102"><hi rend="paranum">1102</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rukkhantare</hi><pb ed="M" n="0.0587" /> gaṇadume. <hi rend="bold">Sūre</hi> sūriye. <hi rend="bold">Koṇe</hi> vidisāyaṃ. <hi rend="bold">Haye</hi> turaṅge ca <hi rend="bold">asso. Khandhe</hi> bhujasire. <hi rend="bold">Acci</hi>saddo <hi rend="bold">jālāyaṃ</hi> aggijālāyaṃ. <hi rend="bold">Aṃsumhi</hi> tassa, aññesañca aṃsumhi vattati. So ca <hi rend="bold">no pume</hi> pulliṅge na vattati.</p>

<p rend="bodytext" n="1103"><hi rend="paranum">1103</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Abhāva</hi>saddo <hi rend="bold">nāse</hi> vijjamānassa nāse. <hi rend="bold">Asatta</hi>saddo avijjamānatthe vattati. <hi rend="bold">Bhutti</hi> bhuñjanakriyā. <hi rend="bold">Pāṇe</hi> āyumhi <hi rend="bold">jīvaṃ. Jane</hi> pāṇavati <hi rend="bold">jīvo.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1104"><hi rend="paranum">1104</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Chadane</hi> gahādīnaṃ chadane. <hi rend="bold">Rāsi</hi> puñjo, sahadhammīnaṃ gaṇo ca.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Nikāyo nilaye lakkhye, saṃhatānaṃ samuccaye;</p>

<p rend="gathalast">Ekattha bhājini vase, paramattani vuccate’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vopālito. Yajane</hi> devapūjāyaṃ. <hi rend="bold">Accane</hi> pūjāmatte. <hi rend="bold">Dikkha</hi> muṇḍiyopanayananiyamabbatādesesu.</p>

<p rend="bodytext" n="1105"><hi rend="paranum">1105</hi><hi rend="dot">.</hi> Karaṇaṃ <pb ed="M" n="0.0588" /> kāro, so eva <hi rend="bold">kārikā,</hi> kriyā, sakatthe ṇiko. Pajjepi soyevattho. <hi rend="bold">Cihane</hi> lakkhaṇe. <hi rend="bold">Thīraje</hi> itthīnaṃ utumhi. <hi rend="bold">Pupphe</hi> sumane. <hi rend="bold">Vānare</hi> makkaṭe.</p>

<p rend="bodytext" n="1106"><hi rend="paranum">1106</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Adhare</hi> dantāvaraṇe. <hi rend="bold">Kharabhe</hi> ‘‘ka-la-au’’iti khyāte. Lobhapuggalepi <hi rend="bold">luddho. Āvile</hi> anacche.</p>

<p rend="bodytext" n="1107"><hi rend="paranum">1107</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Caramhi</hi> guttapurise.</p>

<p rend="bodytext" n="1108"><hi rend="paranum">1108</hi><hi rend="dot">.</hi> Hāso ca gandho ca <hi rend="bold">hāsagandhā,</hi> tesu. <hi rend="bold">Gandho</hi>tra dūragāmī. Kalyāṇepi <hi rend="bold">cāru. Khala</hi> calane, sañcaye ca, to, <hi rend="bold">khalito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1109"><hi rend="paranum">1109</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vakkale</hi><pb ed="M" n="0.0589" /> rukkhattace. <hi rend="bold">Adhirohe</hi> ārohanakriyāyaṃ. <hi rend="bold">Vatthantaraṃ</hi> vicittarūpaṃ vatthaṃ, yaṃ cīnadese sañjātaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1110"><hi rend="paranum">1110</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Paṭihāre</hi> ‘‘ḍa-gā’’iti khyāte. <hi rend="bold">Mukhe</hi> bhattādīnaṃ pavesanaṭṭhāne. <hi rend="bold">Pete</hi> paralokaṃ gate. <hi rend="bold">Aparaṇṇaṃ</hi> muggādi. <hi rend="bold">Kālo</hi> tiṃsarattidivaparicchinno.</p>

<p rend="bodytext" n="1111"><hi rend="paranum">1111</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Dose</hi> kodhe. <hi rend="bold">Ghāte</hi> māraṇe. <hi rend="bold">Migādo</hi> catuppade. <hi rend="bold">Chagale</hi> aje. <hi rend="bold">Arūpe</hi> phassādike. <hi rend="bold">Avhaye</hi> saññāyaṃ. <hi rend="bold">Darathe</hi> kāyacittasambhūte santāpe. <hi rend="bold">Bhīti</hi> bhayaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1112"><hi rend="paranum">1112</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhāre</hi> khandhabhārādike. <hi rend="bold">Sujā</hi>saddo <hi rend="bold">dabbiyaṃ</hi> kaṭacchuyaṃ, <hi rend="bold">indajāyāyaṃ</hi> sakkassa bhariyāyañca. <hi rend="bold">Vihāyase</hi> ākāse.</p>

<p rend="bodytext" n="1113"><hi rend="paranum">1113</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Maṇike</hi><pb ed="M" n="0.0590" /> mahati udakabhājane. <hi rend="bold">Ratane</hi> asmavikāre ratanasāmaññe. <hi rend="bold">Selo</hi> candanapabbato. <hi rend="bold">Ārāme</hi> pupphārāmādiārāme.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Malayo dese selaṅgapabbatantare, malayātivutāyañcā’’ti <hi rend="bold">vopālito. Aṅko</hi> cihanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1114"><hi rend="paranum">1114</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sappimhi</hi> ghate, tadaññe hotabbe ca <hi rend="bold">havi.</hi></p>

<p rend="bodytext">‘‘Rahasi ca vicāre ca, viveko jaladoṇiya’’nti <hi rend="bold">vopālito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1115"><hi rend="paranum">1115</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pavāhe</hi> jalappavāhe.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Vego jave pavāhe ca, mahākālaphalepi ce’’ti <note>medinīkosa 3.24</note><hi rend="bold">vopālito. Khile</hi> aṇukhāṇumhi. <hi rend="bold">Kaṇe</hi> appe.</p>

<p rend="bodytext" n="1116"><hi rend="paranum">1116</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Nettante</hi><pb ed="M" n="0.0591" /> cakkhukoṇe. <hi rend="bold">Cittake</hi> tilake.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Apāṅgaṃ aṅgahīne ca, nettante tilakepi ce’’ti <note>medinīkosa 3.28</note><hi rend="bold">vopālito. Muttāguṇe</hi> suttabandhamuttāyaṃ. Gahaṇaṃ <hi rend="bold">gāho,</hi> tasmiṃ. <hi rend="bold">Makuḷe</hi> apupphite. <hi rend="bold">Rase</hi> loṇarase.</p>

<p rend="bodytext" n="1117"><hi rend="paranum">1117</hi><hi rend="dot">.</hi> Ago, nago cāti dve abhidhānāni selarukkhesu vattanti. <hi rend="bold">Svappe</hi> suṭṭhu appe, appataretyattho. <hi rend="bold">Avadhāraṇe</hi> ‘‘namanamatta’’ntyādīsu. <hi rend="bold">Accane</hi> pūjāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1118"><hi rend="paranum">1118</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Chidde</hi> dose. <hi rend="bold">Otaraṇaṃ</hi> jalatitthādīsu avataraṇaṃ. <hi rend="bold">Ayyake</hi> pitupitari.</p>

<p rend="bodytext" n="1119"><hi rend="paranum">1119</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rukkhe</hi><pb ed="M" n="0.0592" /> khaggaphale. <hi rend="bold">Sune</hi> sunakhe. <hi rend="bold">Gandhe</hi> adhivāsanagandhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1120"><hi rend="paranum">1120</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Koṇe</hi> asse. <hi rend="bold">Savane</hi> sote. <hi rend="bold">Pantiyaṃ</hi> vīthiyaṃ. <hi rend="bold">Bhāgyaṃ</hi> puññaṃ. <hi rend="bold">Ekadeso</hi> tatiyabhāgādi. <hi rend="bold">Ajapālake</hi> pokkhare. ‘‘Kuṭṭhaṃ roge sugandhe cā’’ti <hi rend="bold">vopālito.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1121"><hi rend="paranum">1121</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Senāsane</hi> vihārādike. <hi rend="bold">Sene</hi> pīṭhādike. <hi rend="bold">Cundabhaṇḍamhi</hi> cundānaṃ upakaraṇe. ‘‘Bhamo’mbuniggame bhaṇḍi, cundākhye sippiyantake’’ti <hi rend="bold">nānatthasaṅgahe</hi> vopālito. <hi rend="bold">Aṃsu</hi>saddo vatthādīnaṃ lome, <hi rend="bold">kare</hi> kiraṇamatte ca. <hi rend="bold">Abyaye pa</hi>kārādike.</p>

<p rend="bodytext" n="1122"><hi rend="paranum">1122</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khajjantare</hi><pb ed="M" n="0.0593" /> sūkaravaccasaṇṭhāne dhaññavikāre. <hi rend="bold">Dise</hi> ripumhi. <hi rend="bold">Pati</hi> dhavo. <hi rend="bold">Ariyo</hi> adhipati.</p>

<p rend="bodytext" n="1123"><hi rend="paranum">1123</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Rāge</hi> kasāyādike rāge.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Raṅgo dāne khale rāge, tacche raṅgaṃ tipumhi ce’’ti <hi rend="bold">vopālito. Peyye</hi> udakādike. <hi rend="bold">Pītiyaṃ</hi> pivanakriyāyaṃ. ‘‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pāna’’nti <hi rend="bold">vopālito. Iṇe,</hi> ukkhepane ca <hi rend="bold">uddhāro. Ummāre</hi> dvārummāre. <hi rend="bold">Eḷaka</hi>saddassa ajassāpi vācakattā ‘‘eḷako aje’’ti vuttaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1124"><hi rend="paranum">1124</hi><hi rend="dot">.</hi> Paharaṇaṃ <hi rend="bold">pahāro,</hi> pothanaṃ. Paharati etthāti <hi rend="bold">pahāro,</hi> yāmo, <hi rend="bold">hāyano</hi> saṃvaccharo. <hi rend="bold">Kuṇḍikāyaṃ</hi> ‘‘kayā’’iti khyātāyaṃ. <hi rend="bold">Āḷhake</hi> catupatthappamāṇe. <hi rend="bold">Bhusamhi</hi> taṇḍulattace.</p>

<p rend="bodytext" n="1125"><hi rend="paranum">1125</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Āvāṭe</hi><pb ed="M" n="0.0594" /> kūpe. <hi rend="bold">Caye</hi> samūhe ca. <hi rend="bold">Kāsu</hi> sā, kāraṇe, rahasi ca <hi rend="bold">upanisā.</hi></p>

<p rend="bodytext">‘‘Bhave upanisā dhamme, vedantepi rahasyampī’’ti <hi rend="bold">vopālito. Poṭagale</hi> ‘‘pho-khā’’iti khyāte. <hi rend="bold">Guṇetare</hi> avajje.</p>

<p rend="bodytext" n="1126"><hi rend="paranum">1126</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yutte</hi> ‘‘aṭṭaṃ vinicchinātī’’tyādīsu. <hi rend="bold">Aṭṭāle</hi> ‘‘gopuraṭṭehi saṃyutta’’miccādīsu. <hi rend="bold">Aṭṭite</hi> ‘‘aṭṭassaraṃkarotī’’tyādīsu. <hi rend="bold">Aṭṭa</hi> abhiyoge, <hi rend="bold">aṭṭa</hi> atikkamahiṃsāsūti dhātvattho. <hi rend="bold">Kānane</hi> vane. <hi rend="bold">Uppattiyaṃ</hi> janane, vihāyasāgamane ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1127"><hi rend="paranum">1127</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Lāmake</hi> nihīne. <hi rend="bold">Khandhe</hi> rūpādike. <hi rend="bold">Mūlaṃ</hi> mūladhanaṃ. <hi rend="bold">Upadā</hi> paheṇakaṃ. Avatthāyaṃ, paṭassa ante ca <hi rend="bold">dasā. Ghāto</hi> māraṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1128"><hi rend="paranum">1128</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Gabbe</hi><pb ed="M" n="0.0595" /> māne. <hi rend="bold">Ghaṭanaṃ</hi> silesakaraṇaṃ. <hi rend="bold">Rāsi</hi> puñjo, etesu <hi rend="bold">ghaṭa</hi>saddo. <hi rend="bold">Abhihāre</hi> pūjāyaṃ. <hi rend="bold">Bandhane</hi> ‘‘pākāracayo’’tyādīsu.</p>

<p rend="bodytext" n="1129"><hi rend="paranum">1129</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Thoke</hi> appake. Dāne, hāniyañca <hi rend="bold">cāgo.</hi> Gīvā, galo cāti dve abhidhānāni iṇe siyuṃ. ‘‘Iṇe gīvā galepi cā’’tipi pāṭho. <hi rend="bold">Gale</hi> kaṇṭhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1130"><hi rend="paranum">1130</hi><hi rend="dot">.</hi> Daṇḍepi <hi rend="bold">sāhasaṃ. Paṭe</hi> vatthavisese <hi rend="bold">bhaṅgaṃ.</hi> Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ. <hi rend="bold">Chavake</hi> kaḷevare.</p>

<p rend="bodytext" n="1131"><hi rend="paranum">1131</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Anaṅge</hi> māre. <hi rend="bold">Dume</hi> karahāṭake.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Madano <pb ed="M" n="0.0596" /> māradhuttara-vasantadumasitthake’’ti <hi rend="bold">vopālito. Pamātari</hi> mātumātari. <hi rend="bold">Veṭhe</hi> uṇhīse ca <hi rend="bold">veṭhanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1132"><hi rend="paranum">1132</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Taṇḍuleyye</hi> tilaphalasāke. <hi rend="bold">Ayye</hi> sāmini. <hi rend="bold">Mutti</hi> muccanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1133"><hi rend="paranum">1133</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Aṅke</hi> lakkhaṇe. <hi rend="bold">Ākāre</hi> sīsacalanādike. <hi rend="bold">Vappe</hi> vappanīyabīje. <hi rend="bold">Taṭe</hi> tīre ca <hi rend="bold">vappo,</hi> pākāramūle, nettajale, usume ca <hi rend="bold">vappo.</hi> Anuññāyaṃ, vohāre ca <hi rend="bold">sammuti</hi>saddo. <hi rend="bold">Akkhata</hi>saddo <hi rend="bold">lājāsu</hi> dhaññavikatīsu napuṃsake.</p>

<p rend="bodytext" n="1134"><hi rend="paranum">1134</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yāge</hi> devapūjāyaṃ, sadādāne ca <hi rend="bold">satraṃ. Sasu</hi> hiṃsāyaṃ, traṇa, <hi rend="bold">satraṃ.</hi> Osadhimhi, cande ca <hi rend="bold">somo.</hi></p>

<p rend="gatha1">‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ,</p>

<p rend="gatha2">Vasuppabhede vasudhākare ca;</p>

<p rend="gatha3">Dibbosadhisāmalatāsamīra-</p>

<p rend="gathalast">Kappūranīresu ca vānare cā’’ti. –</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Vopālito <pb ed="M" n="0.0597" />. Yugagehaṅge</hi>ti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge <hi rend="bold">saṅghāṭo.</hi></p>

<p rend="centre">Gāthāpādavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="centre">Anekatthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="title">4. Abyayavaggavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="1136-1137"><hi rend="paranum">1136-1137</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Cirassā</hi>dayo cattāro ciratthakā. Cirāya, cirā cātra. <hi rend="bold">Sahā</hi>dayopi cattāro sahatthā. <hi rend="bold">Punappuna</hi>mādayo pañca punappunatthā. <hi rend="bold">Vinā</hi>dayo pañca vajjanatthā.</p>

<p rend="bodytext" n="1138"><hi rend="paranum">1138</hi><hi rend="dot">.</hi> Balavaṃ <pb ed="M" n="0.0598" /> suṭṭhu atīva kimuta su ati ete cha atisayatthe. Pasaṃsāyañca <hi rend="bold">suṭṭhu.</hi> Pañhepi <hi rend="bold">kimuta.</hi> Āho kiṃ kimu udāhu kimuta uda ete cha <hi rend="bold">vikappe</hi> vitakke. Tatra <hi rend="bold">āho</hi>saddo dīghādi. ‘‘Diṭṭho āho udāhu ca, vikappatthe vibhāvane’’ti hi <hi rend="bold">bhāguri.</hi> Khāṇurayamāho puriso. <hi rend="bold">Ruddo</hi> tu rassādimāha ‘‘issarepyadhikepi ca, vikappevimhayepyaho’’ti. <hi rend="bold">Kimu</hi>saddo rassanto. Kimāyaṃ khāṇu, kimu puriso. <hi rend="bold">Uda</hi>saddo rassādi. Dhūmoyamoda kāpotaṃ, samūhatthe ṇo. <hi rend="bold">Kiñca</hi>saddopi vikappe. <hi rend="bold">Kimuta</hi>saddo atisayeti vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="1139"><hi rend="paranum">1139</hi><hi rend="dot">.</hi> Bho are ambho hambho re je aṅga āvuso he hare ete dasa avhāne. <hi rend="bold">Haṃ ho</hi>saddāpyatra. Kathaṃ kiṃsu nanu kacci nu kiṃ ete cha <hi rend="bold">samā</hi> samānatthā.</p>

<p rend="bodytext" n="1140"><hi rend="paranum">1140</hi><hi rend="dot">.</hi> Adhunā, etarahi, idāni, sampati cāti cattāro <hi rend="bold">idānī</hi>tyatthe. Aññadatthu taggha sasakkaṃ addhā kāmaṃ jātu ve have ete aṭṭha <hi rend="bold">ekaṃse</hi> ekaṃsatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1141"><hi rend="paranum">1141</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yāvatā</hi>dayo <pb ed="M" n="0.0599" /> satta paricchedavācakā. Tatra yāvatā, yāvāti dve aniyamaparicchedatthavācakā. Tāvatā, tāva, ettāvatāti niyamaparicchedatthavācakā. Kittāvatā, kīveti paricchedapucchanatthavācakā.</p>

<p rend="bodytext" n="1142-1143"><hi rend="paranum">1142-1143</hi><hi rend="dot">.</hi> Yathā tathā yatheva evaṃ yathānāma yathāhi seyyathāpi evamevaṃ vā tatheva yathāpi evampi seyyathāpi nāma yathariva yathā ca viya tathariva iccete sattarasa <hi rend="bold">paṭibhāgatthe</hi> sadisatthe bhavanti.</p>

<p rend="bodytext" n="1144"><hi rend="paranum">1144</hi><hi rend="dot">.</hi> Saṃ, sāmaṃ, sayañceti tayo sayamiccatthe. Āma sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ sādhu evaṃ ete satta sampaṭicchanatthe. Āmantāpyatra.</p>

<p rend="bodytext" n="1145"><hi rend="paranum">1145</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Ya</hi>mādayo <pb ed="M" n="0.0600" /> cha kāraṇatthesiyuṃ. <hi rend="bold">Cana</hi>saddo, cisaddo cāti dve <hi rend="bold">asākalye</hi> asakalatthe. Kadācanaṃ, kadācītyādi payogo. <hi rend="bold">Mudhā</hi>saddo <hi rend="bold">nipphale</hi> phalarahite, nippayojanetyattho. Amūlepi ca <hi rend="bold">mudhā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1146"><hi rend="paranum">1146</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Jātu</hi>saddo ekaṃsepi. Sabbato, samantato, parito, samantā cāti cattāro tulyatthā.</p>

<p rend="bodytext" n="1147"><hi rend="paranum">1147</hi><hi rend="dot">.</hi> Na a no mā alaṃ nahi iccete cha nisedhe. Ce, sace, yadīti tayo yadyatthe. <hi rend="bold">Saddhaṃ</hi>saddo anukūlatthe. Nattaṃ doso ca rajanīyamiccatthe. <hi rend="bold">Divā</hi>saddo <hi rend="bold">ahe</hi> ahanītyatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1148"><hi rend="paranum">1148</hi><hi rend="dot">.</hi> Īsaṃ <pb ed="M" n="0.0601" />, kiñci, manaṃ iccete appatthe. <hi rend="bold">Atakkite</hi> avitakkite. Balakkāre tu <hi rend="bold">sāhasaṃ.</hi> Aggato, purato ca pureiccatthe. <hi rend="bold">Pecca amutra</hi>saddā bhavantare.</p>

<p rend="bodytext" n="1149"><hi rend="paranum">1149</hi><hi rend="dot">.</hi> Aho ca hi cāti ete vimhaye. Vikappepi <hi rend="bold">aho.</hi> Sammodepi hi. <hi rend="bold">Tuṇhī</hi>saddo <hi rend="bold">mone</hi> abhāsane. Āvi, pātu ca pākaṭatthe. <hi rend="bold">Sajju sapadi</hi>saddā taṅkhaṇetyatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1150"><hi rend="paranum">1150</hi><hi rend="dot">.</hi> Sudaṃ kho assu yagghe ve <hi rend="bold">hādayo</hi> hakārādayo ca padapūraṇe siyuṃ. Antarena, antarā, anto cāti ete abbhantareiccatthe. Avassaṃ, nūna ca nicchayatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1151"><hi rend="paranum">1151</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Saṃ</hi>saddo <hi rend="bold">diṭṭhā</hi>saddo ānandatthe. Samupajo, saṃpyatra. <hi rend="bold">Kāmappavedane</hi> icchāya akkhāne kacci jīvati te mātā <pb ed="M" n="0.0602" />, mamedamabhimatamiccatthe. <hi rend="bold">Usūyopagame</hi> usūyāpubbake upagame.</p>

<p rend="bodytext">‘‘Kāmānumatiyaṃ kāmo,</p>

<p rend="bodytext">Usūyopagamepi cā’’ti <hi rend="bold">ruddo.</hi></p>

<p rend="bodytext">Usūyopagamānuññāṇepicāyaṃ attho dissate.</p>

<p rend="bodytext" n="1152-1153"><hi rend="paranum">1152-1153</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yathātta</hi>nti saccaṃ. Tathassa anatikkamo <hi rend="bold">yathātathaṃ,</hi> yathātthe abyayībhāvo. <hi rend="bold">Tatha</hi>saddoyaṃ <hi rend="bold">bhūta</hi>pariyāyo. <hi rend="bold">Sadā</hi>saddo, <hi rend="bold">sanaṃ</hi>saddo cāti nicce. <hi rend="bold">Sana</hi>saddopyatra. Pāyo, bāhulyañca samā. Pañcakaṃ bāhye. <hi rend="bold">Saṇikaṃ</hi>saddo asīghe.</p>

<p rend="bodytext" n="1154"><hi rend="paranum">1154</hi><hi rend="dot">.</hi> Sammā, suṭṭhūti dve abhidhānāni.</p>

<p rend="bodytext" n="1155"><hi rend="paranum">1155</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sāyaṃ sāye</hi><pb ed="M" n="0.0603" /> sāyanhe. <hi rend="bold">Atrāhe</hi>ti imasmiṃ ahani <hi rend="bold">ajja</hi>saddo.</p>

<p rend="bodytext" n="1156"><hi rend="paranum">1156</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yatthā</hi>dayo tayo aniyamaṭṭhānādivācakā. <hi rend="bold">Tatthā</hi>dayo niyamaṭṭhānādivācakā.</p>

<p rend="bodytext" n="1157"><hi rend="paranum">1157</hi><hi rend="dot">.</hi> Sammukhā, āvi, pātu ca samānatthā.</p>

<p rend="bodytext" n="1158"><hi rend="paranum">1158</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Appevā</hi>dayo tayo saṃsayatthamhi. <hi rend="bold">Iti itthaṃ evaṃ</hi>saddā nidassane vattanti. <hi rend="bold">Kathañci</hi>saddo kicchatthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1159"><hi rend="paranum">1159</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khedo</hi><pb ed="M" n="0.0604" /> khinnatā. Paccakkhe <hi rend="bold">sacchi</hi>saddo. Thire, avadhāraṇe ca <hi rend="bold">dhuvaṃ. Tiro tiriyaṃ</hi>saddā samā. <hi rend="bold">Duṭṭhuku</hi>saddā kucchāyaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1160"><hi rend="paranum">1160</hi><hi rend="dot">.</hi> Āsiṭṭhatthamhi <hi rend="bold">suvatthi. Dhi</hi>saddo nindāyaṃ. <hi rend="bold">Kuhiñcanā</hi>dayo satta ṭhānādipucchanatthā.</p>

<p rend="bodytext" n="1161"><hi rend="paranum">1161</hi><hi rend="dot">.</hi> Iha idha atra ettha attha ete okāsatthādivācakā. Sabbasmiṃ kālādike <hi rend="bold">sabbatrā</hi>didvayaṃ. Kismiṃ kāle <hi rend="bold">kadā.</hi> Kasmiṃ kāle <hi rend="bold">kudācanaṃ.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1162-1163"><hi rend="paranum">1162-1163</hi><hi rend="dot">.</hi> Vibhatyantanāmasarākhyātapatirūpake abyaye dassetvā tadaññabhāve abyaye dassetumāha <hi rend="bold">‘‘ādikamme’’</hi>iccādi. Tatra vibhatyantapatirūpakaṃ yathā – ‘‘cirassaṃ, ciraṃ <pb ed="M" n="0.0605" />, cireni’’ccādi. Nāmapatirūpakaṃ yathā – ‘‘āma, sāhu, lahu, opāyika’’miccādi. Sarapatirūpakaṃ yathā – ‘‘a’’iccādi. Ākhyātapatirūpakaṃ yathā – ‘‘atthi’’iccādi.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Sambhavo</hi> pabhavo. <hi rend="bold">Udiṇṇe</hi> pavuddhe vaḍḍhane. <hi rend="bold">Tisa</hi> pīṇane,ti, <hi rend="bold">titti. Niyoge</hi> niyojane. <hi rend="bold">Agge</hi> uttame. <hi rend="bold">Tappare</hi> tappadhāne. <hi rend="bold">Saṅge</hi> laggane. <hi rend="bold">Pakāre</hi> sadise, bhede vā. <hi rend="bold">Antobhāve</hi> pakkhitte. <hi rend="bold">Viyoge</hi> pavāse. <hi rend="bold">Avayave</hi> padese. <hi rend="bold">Dhitiyaṃ</hi> vīriye padhāne. Ete catthā dhātusaṃyogatthā vā nāmasaṃyogatthā vā bhavanti. Asaṃyogassa pana nāmapadassa attho ‘‘po siyā paramatthasmiṃ, pātu vātesu pā bhave’’ti <hi rend="bold">ekakkharakose</hi><note>ekakkharakosa 73 gāthā</note> vutto.</p>

<p rend="bodytext" n="1164"><hi rend="paranum">1164</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vikkamo</hi> padhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1165-1167"><hi rend="paranum">1165-1167</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sanyāse</hi> nikkhitte. <hi rend="bold">Mokkho</hi> nibbānaṃ. <hi rend="bold">Rāsi</hi> nikaro. <hi rend="bold">Gehe</hi> nilaye. <hi rend="bold">Ādeso</hi> ācikkhanaṃ. <hi rend="bold">Upamāya</hi> sannibhe. <hi rend="bold">Accayo</hi> atikkamo. <hi rend="bold">Sāmīpye</hi> samīpabhāve <pb ed="M" n="0.0606" />. <hi rend="bold">Uparati</hi> upasamo. <hi rend="bold">Nīharaṇaṃ</hi> apanayanaṃ. <hi rend="bold">Āvaraṇaṃ</hi> nīvaraṇaṃ <note>āharaṇaṃ gahaṇaṃ (ka.)</note>.</p>

<p rend="bodytext" n="1168"><hi rend="paranum">1168</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Uddhakamme</hi> uyyāne. <hi rend="bold">Viyoge</hi> uppāsite. <hi rend="bold">Atthalābho</hi> uppatti. <hi rend="bold">Pabalatte</hi> mahābahalatte. <hi rend="bold">Dakkhaggatāsū</hi>ti dakkhabhāve, aggabhāve ca. Sattiyaṃ, <hi rend="bold">mokkhe</hi> nibbāne ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1169"><hi rend="paranum">1169</hi><hi rend="dot">.</hi> Du ca abhāve dussīlo, duppañño. <hi rend="bold">Asamiddhiyaṃ</hi> dubbhikkhaṃ. <hi rend="bold">Anandanaṃ</hi> amodanaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1170"><hi rend="paranum">1170</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Samantattasamiddhīsū</hi>ti samantabhāve, samiddhiyañca. <hi rend="bold">Saṅgate</hi> sahite. <hi rend="bold">Vidhāne</hi> karaṇe. <hi rend="bold">Pabhavo</hi> sambhavo. <hi rend="bold">Punappunakriyā</hi> punappunakaraṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1171-1172"><hi rend="paranum">1171-1172</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Atisayo</hi> atra adhimattaṃ. <hi rend="bold">Bhusattho</hi> samantattho, tena <hi rend="bold">samanta</hi> pariyāyopi <hi rend="bold">bhusa</hi>saddo atthīti veditabbo. <hi rend="bold">Issariyo</hi> pabhūti. <hi rend="bold">Accaye</hi> atikkame. <hi rend="bold">Kalahe</hi><pb ed="M" n="0.0607" /> viggahe. <hi rend="bold">Bhāse</hi> kathane, ‘‘bhāsāyā’’tipi pāṭho. <hi rend="bold">Kucchane</hi> kucchāyaṃ. <hi rend="bold">Anabhimukhatthe</hi> vimukho. <hi rend="bold">Moho</hi> vimati. <hi rend="bold">Padhāne</hi> visiṭṭhe. <hi rend="bold">Dakkhatā</hi> chekatā. <hi rend="bold">Khede</hi> parissame.</p>

<p rend="bodytext" n="1173"><hi rend="paranum">1173</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Jānane</hi> avagate. <hi rend="bold">Adhobhāge</hi> avaṃsire. <hi rend="bold">Anicchaye</hi> aniṇṇaye. <hi rend="bold">Paribhave</hi> avaññāte. Deso ca byāpanañca hāni cāti dvando. <hi rend="bold">Vacokriyāya</hi> vacanakriyāyaṃ. <hi rend="bold">Theyye</hi> coriye. Aññāṇe ca pattiādike ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1174"><hi rend="paranum">1174</hi><hi rend="dot">.</hi> Pacchātthe anucaro. Bhusatthe anuggato. Sadise anurūpo. Anuvattiyaṃ anveti. Hīne anu sāriputtaṃ paññavanto. Tatiyatthe nadimanvavasitā bārāṇasī. Dese, lakkhaṇe, vicchāyaṃ, itthambhūte, bhāgādike ca <hi rend="bold">anu.</hi> Lakkhaṇe rukkha’manu vijjotate cando. Vicchāyaṃ rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati. Itthambhūte sādhu devadatto mātara’manu. Bhāge yadettha maṃ anu siyā.</p>

<p rend="bodytext" n="1175"><hi rend="paranum">1175</hi><hi rend="dot">.</hi> Āliṅgane <pb ed="M" n="0.0608" /> parissajati. Dosakkhāne paribhāsetvā. Nivāsane vatthaṃ paridahitvā. <hi rend="bold">Avañño</hi> paribhavo. Ādhāre bhojane soke byāpane. <hi rend="bold">Tatve</hi> sabhāve. <hi rend="bold">Lakkhaṇādo</hi> lakkhaṇavicchāitthambhūtabhāge.</p>

<p rend="bodytext" n="1176"><hi rend="paranum">1176</hi><hi rend="dot">.</hi> Visiṭṭhe abhidhammo. Uddhakamme sāruppe vuddhiyaṃ pūjāyaṃ adhike. Kule abhijano. Asacce lakkhaṇādimhi catubbidhe <note>‘abhirabhāge (pā.1.4.91)’ ti abhissa bhāgavajjitesu lakkhaṇādīsu kammappavacanīyasaññā vuttā (rūpasiddhi-kārakataṇḍe)</note>.</p>

<p rend="bodytext" n="1177"><hi rend="paranum">1177</hi><hi rend="dot">.</hi> Adhike issare <hi rend="bold">pāṭhe</hi> uccāraṇe, adhiṭṭhāne pāpuṇane nicchaye uparibhāgādike <hi rend="bold">bhaṭane</hi> bhattiyaṃ visesane ca <hi rend="bold">adhi.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1178-1179"><hi rend="paranum">1178-1179</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vāmādāne</hi><pb ed="M" n="0.0609" /> iti pāṭhe vāme paṭilome, ādāne gahaṇe. Vācādāne paccassosi. <hi rend="bold">Paṭinidhimhi</hi> mukhyasadise buddhasmā pati. <hi rend="bold">Paṭibādhe</hi> nivattane. <hi rend="bold">Paṭiccatthe</hi> ‘‘paṭiccā’’ti padassa atthe. <hi rend="bold">Lakkhaṇādike</hi> catubbidhe.</p>

<p rend="bodytext" n="1180-1181"><hi rend="paranum">1180-1181</hi><hi rend="dot">.</hi> Samīpe ādikammani mariyāde uddhakammani icchāyaṃ bandhane abhividhimhi ca <hi rend="bold">ā.</hi> Kicche īsatthe nivattiyañca appasāde āsīsane saraṇe vākyasaraṇe <hi rend="bold">ā</hi> evaṃ anussaraṃ. Patiṭṭhāyaṃ, vimhayādīsu ca <hi rend="bold">ā.</hi></p>

<p rend="bodytext" n="1182"><hi rend="paranum">1182</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhūtabhāve</hi><pb ed="M" n="0.0610" /> atīto.</p>

<p rend="bodytext" n="1183"><hi rend="paranum">1183</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Sambhāvane</hi> api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati <note>dha. pa. 187</note>. <hi rend="bold">Sambhāvana</hi>madhikatthavacanena aññatra sattiyā avighāto. <hi rend="bold">Saṃvaraṇe</hi> apidhānaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1184-1185"><hi rend="paranum">1184-1185</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Apagato</hi> apeto. <hi rend="bold">Upapattiyaṃ</hi> yuttiyaṃ upekkhā. <hi rend="bold">Ādhikye</hi> upakhāriyaṃ doṇo. <hi rend="bold">Pubbakammani</hi> buddhopakkamaṃ kilesacchedo. <hi rend="bold">Gayhākāre</hi> paccupaṭṭhānaṃ. <hi rend="bold">Uparitte</hi> uparibhāve upapanno. <hi rend="bold">Anasane</hi> upavāso.</p>

<p rend="bodytext" n="1186"><hi rend="paranum">1186</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Upadese</hi><pb ed="M" n="0.0611" /> evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ. <hi rend="bold">Vacanapaṭiggāhe</hi> evaṃ hotu. <hi rend="bold">Idamatthe idaṃ</hi>saddassa atthe.</p>

<p rend="bodytext" n="1187"><hi rend="paranum">1187</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Samuccaye</hi> kevalasamuccaye –</p>

<p rend="gatha1">Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā <note>jā. 2.22.551</note>.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Samāhāre</hi> cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ. <hi rend="bold">Anvācayo</hi> ekaṃ padhānabhāvena vatvā itarassa appadhānabhāvena vacanaṃ, tasmiṃ. Sīlaṃ rakkhāhi, dānañca dehi. <hi rend="bold">Itarītare</hi> samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Tatra kevalasamuccayo ca anvācayo ca samāse natthi, itaradvayaṃ samāseyeva.</p>

<p rend="bodytext" n="1188"><hi rend="paranum">1188</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pakāro</hi> tulyo, bhedo ca. <hi rend="bold">Padatthassa vipallāse</hi> goti ayamāheti. <hi rend="bold">Samāpane</hi> icchitassa padassa pariniṭṭhāpane.</p>

<p rend="bodytext" n="1189"><hi rend="paranum">1189</hi><hi rend="dot">.</hi> Pajjaṃ <pb ed="M" n="0.0612" /><hi rend="bold">vā</hi>saddassatthe. Vavatthitavibhāsāyaṃ vā paro asarūpā. <hi rend="bold">Viava</hi>pubbo <hi rend="bold">ṭhā</hi> gatinivattiyaṃ, to, <hi rend="bold">ṭhā</hi>tissa tho, asarūpadvittañca. Vavatthitā niyamitā vibhāsā <hi rend="bold">vavatthitavibhāsā.</hi> Avassaggeti <hi rend="bold">ava</hi>pubbo <hi rend="bold">saja</hi> vissajjanāliṅgananimmānesu.</p>

<p rend="bodytext" n="1190"><hi rend="paranum">1190</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Bhūsane</hi> alaṅkāre. <hi rend="bold">Vāraṇe</hi> nivāraṇe. <hi rend="bold">Pariyatti</hi> pariyāpuṇanatā, yuttatthepi <hi rend="bold">alaṃ. Atho atha</hi>saddā anantarādīsu catūsu atthesu siyuṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1191"><hi rend="paranum">1191</hi><hi rend="dot">.</hi> Pasaṃsādīsu tīsu. <hi rend="bold">Svīkāre</hi> paṭiññāṇe. <hi rend="bold">Ādi</hi>nā pakāsatthasambhābyākodhādike catthe nāmasaddo. Avadhāraṇamevattho.</p>

<p rend="bodytext" n="1192"><hi rend="paranum">1192</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Anuññā</hi> anumati. <hi rend="bold">Santānaṃ</hi> anunayo. <hi rend="bold">Ālapanaṃ</hi> sambodhanaṃ. <hi rend="bold">Vata</hi>saddo ekaṃse <hi rend="bold">dayāyaṃ</hi> karuṇāyaṃ <hi rend="bold">hāse</hi><pb ed="M" n="0.0613" /> pahāse <hi rend="bold">khede</hi> parissame ālapane <hi rend="bold">vimhaye</hi> acchariye ca siyā.</p>

<p rend="bodytext" n="1193"><hi rend="paranum">1193</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Vākyārambhe</hi> ‘‘handa vadāmi te’’ti. <hi rend="bold">Visāde</hi> khede. <hi rend="bold">Yāva tāva tū</hi>ti <hi rend="bold">yāvatāva</hi>saddā <hi rend="bold">sākalye</hi> niravasese. Yāvadatthaṃ tāva gahitaṃ. <hi rend="bold">Māne</hi> pamāṇe. ‘‘Yāva pamāṇamariyādā-vadhāraṇatthakaṃ mata’’miti <hi rend="bold">bhāguri. Avadhimhi</hi> paricchinne.</p>

<p rend="bodytext" n="1194"><hi rend="paranum">1194</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Puratthā</hi>saddo <hi rend="bold">pāciyaṃ</hi> disāyaṃ iccatthe, <hi rend="bold">puratthe</hi> vakkhamāne, <hi rend="bold">aggato</hi> samuddhe iccatthe ca <hi rend="bold">paṭhamepi</hi> ādimhi vattati. <hi rend="bold">Pabandhe</hi> vākyaracanāyaṃ vākyapabandhe purāṇādike. Cirantare atītabhūte. <hi rend="bold">Nikaṭe</hi> sannihite. <hi rend="bold">Āgāmike</hi> anāgate.</p>

<p rend="bodytext" n="1195"><hi rend="paranum">1195</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Khalu</hi>saddo nisedhe <hi rend="bold">vākyālaṅkāre</hi> vākyabhūsāyaṃ <hi rend="bold">avadhāraṇe eva</hi>tthe, pasiddhiyañca vattati. <hi rend="bold">Abhito</hi>saddo āsanne abhimukhe ubhayato iccatthe <pb ed="M" n="0.0614" />, <hi rend="bold">ādi</hi>nā sīghe, sākalye ca atthe vattati. <hi rend="bold">Āsanne</hi> abhitoyaṃ nadī. <hi rend="bold">Abhimukhe</hi> abhitova tātā. <hi rend="bold">Ubhayato</hi>iccatthe abhito maggassa. <hi rend="bold">Sīghe</hi> abhito adhīyitvā. <hi rend="bold">Sākalye</hi> abhito vanaṃ daḍḍhaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="1196"><hi rend="paranum">1196</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Yadyapisaddatthe</hi> anuggahaṇagarahatthe. <hi rend="bold">Ekaṃsatthe</hi> avitathatthe. Atho <hi rend="bold">pana</hi>saddo visesasmiṃ atthe, padapūraṇatthe ca siyā.</p>

<p rend="bodytext" n="1197"><hi rend="paranum">1197</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Hi</hi>saddo kāraṇādīsu catūsu atthesu vattati. <hi rend="bold">Tu</hi>saddo pana tattha catūsu atthesu majjhe hetuvajje tike atthe vattati. <hi rend="bold">Ku</hi>saddo pāpe īsatthe <hi rend="bold">kucchane</hi> jigucchāyañca.</p>

<p rend="bodytext" n="1198"><hi rend="paranum">1198</hi><hi rend="dot">.</hi> Nukāro saṃsaye, pañhe ca. <hi rend="bold">Nānā</hi>saddo anekatthe, vajjane ca. <hi rend="bold">Kiṃ</hi>saddo pucchāyaṃ, jigucchāyañca, abyayo. Tiliṅgo ca, niyame tu tiliṅgova. <hi rend="bold">Vārimhi</hi> udake. <hi rend="bold">Muddhani</hi> sīse ca, <hi rend="bold">kaṃ</hi> sukhepi, vuttañca <hi rend="bold">nānatthasaṅgahe</hi> –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ko <pb ed="M" n="0.0615" /> brahmattānīlakkesu, samāne sabbanāmike;</p>

<p rend="gathalast">Pāvake ca mayūre ca, sukhasīsajalesu ka’’nti.</p>

<p rend="bodytext" n="1199"><hi rend="paranum">1199</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Amā</hi>saddo sahatthe, samīpatthe ca, amāvāsī, amāgato ca. <hi rend="bold">Puna</hi>saddo <hi rend="bold">bhede</hi> visese. <hi rend="bold">Apaṭhame</hi> puna dadāti. <hi rend="bold">Kira</hi>saddo <hi rend="bold">anussave</hi> anukkamena savane, aruciyañca. <hi rend="bold">Uda</hi>saddo <hi rend="bold">apyatthe</hi> pañhe. <hi rend="bold">Vikappane</hi> atthantarassa vikappane ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1200"><hi rend="paranum">1200</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Pacchā</hi>saddo <hi rend="bold">patīciyaṃ</hi> disāyaṃ. <hi rend="bold">Carime</hi> anāgate kāle. <hi rend="bold">Sāmi</hi>saddo tu <hi rend="bold">addhe</hi> bhāge, <hi rend="bold">jigucchane</hi> nindāyañca. Addhe bhāge sāmi vuttaṃ, jigucchanepi tadeva. <hi rend="bold">Pātu pakāse</hi> pakāsanīye, <hi rend="bold">sambhave</hi> uppattiyañca. <hi rend="bold">Mitho</hi>saddo aññoññeiccatthe, rahoiccatthe ca.</p>

<p rend="bodytext" n="1201"><hi rend="paranum">1201</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">Hā</hi>saddo khede, soke, dukkhe ca. <hi rend="bold">Ahaha</hi>saddo khede, <hi rend="bold">vimhaye</hi> abbhute ca. <hi rend="bold">Dhi</hi>saddo hiṃsāpane, nindāyañca. <hi rend="bold">Tiriyaṃ tiro</hi>saddā pidhāne vattanti. Tiriyaṃ katvā kaṇḍaṅgato, tirokatvā vā.</p>

<p rend="bodytext" n="1202-1203"><hi rend="paranum">1202-1203</hi><hi rend="dot">.</hi> Saṅkhyātāsaṅkhyātatthānaṃ <pb ed="M" n="0.0616" /> upasagganipātasaṅkhyātānaṃ abyayānaṃ pasiddhe pacurappayoge ekacce vā dassetvā tadaññepi saṅkhepanayena dassetumāha <hi rend="bold">‘‘tuni’’</hi>ccādi. Ettha ca <hi rend="bold">tunā</hi>disaddehi <hi rend="bold">jju</hi>pariyantehi tadantāva gahitā, na hi kevalānaṃ etesaṃ abyayabhāvo sambhavati. Tassattho – <hi rend="bold">tuna</hi>paccayanto ca tathā tvāna tave tvā tuṃ dhā so thā kkhattuṃ to tha tra hiñcanaṃ hiṃ haṃ dhi ha <hi rend="bold">ya</hi>kārato hiṃdha dhunā rahi dāni, <hi rend="bold">kiṃ</hi>smā vo dācanaṃ dājjathaṃ thattaṃ jjhajjupaccayanto ca abyayībhāvasamāso ca <hi rend="bold">tunā</hi>dīnaṃ <hi rend="bold">yā</hi>desanto ca abyayaṃ nāma bhaveti. Payogo yathā – ‘‘kātuna, katvāna, kātave, katvā, kātuṃ, sabbadhā, sabbaso, sabbathā, catukkhattuṃ, sabbato, sabbattha, sabbatra, kuhiñcanaṃ, kuhiṃ, kuhaṃ, sabbadhi, iha, yahiṃ, idha, adhunā, etarahi, idāni, kva, kudācanaṃ, kadā, ajja, kathaṃ, aññathattaṃ, ekajjhaṃ, sajju, upanagaraṃ, antopāsādaṃ, abhivandiya’’iccādi. Idaṃ pana sabbesampi abyayānaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Sadisaṃ <pb ed="M" n="0.0617" /> tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu;</p>

<p rend="gathalast">Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.</p>

<p rend="centre">Abyayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>

<p rend="bodytext">Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ sāmaññakaṇḍavaṇṇanā samattā.</p>

<p rend="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="1"><hi rend="paranum">1</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Saggakaṇḍo cā’’</hi>tyādinā abhidhānappadīpikāyaṃ kapālatelavaṭṭisadisena kaṇḍattayena samaṅgitā dīpitā.</p>

<p rend="bodytext" n="2"><hi rend="paranum">2</hi><hi rend="dot">.</hi><hi rend="bold">‘‘Tidive’’</hi>tyādinā toṭakena tassā payojanaṃ kathitaṃ. Tassattho – yo naro kattubhūto <hi rend="bold">tidive</hi> devaloke, brahmaloke ca <hi rend="bold">mahiyaṃ</hi> manussaloke, <hi rend="bold">bhujagāvasathe</hi> nāgaloke cāti etesu tīsu ṭhānesu sannihitānaṃ <pb ed="M" n="0.0618" /><hi rend="bold">sakalatthānaṃ</hi> sabbesaṃ abhidheyyānaṃ <hi rend="bold">samavhayassa</hi> abhidhānassa <hi rend="bold">dīpaniyaṃ</hi> pakāsaniyaṃ <hi rend="bold">iha</hi> abhidhānappadīpikāyaṃ savanadhāraṇādinā <hi rend="bold">kusalo</hi> cheko hoti, <hi rend="bold">sa</hi> naro <hi rend="bold">mahāmunino</hi> sammāsambuddhassa <hi rend="bold">vacane</hi> suttābhidhammavinayasaṅkhāte vacane <hi rend="bold">paṭu</hi> cheko hoti, paṭuttāyeva <hi rend="bold">matimā</hi> nāma hotīti.</p>

<p rend="bodytext" n="3-9"><hi rend="paranum">3-9</hi><hi rend="dot">.</hi> Idāni yassa rañño vihāre vasitvā ayaṃ gantho viracito, tassa nāmaguṇanivāsakaraṇappakāravihāraguṇanāmādīni dassetvā attano ca nāmaguṇe dassetuṃ satta gāthā vuttā.</p>

<p rend="bodytext">Tatra <pb ed="M" n="0.0619" /> dutiyā bhujaṅgappayātaṃ nāma. Tāsaṃ ayaṃ sambandhādhippāyā atthavaṇṇanā – yo <hi rend="bold">parakkamabhujo</hi> nāma <hi rend="bold">bhūpālo</hi> rājā kāresi, rakkhesīti ca iminā sambandho. Kiṃguṇo so rājā? <hi rend="bold">Guṇabhūsano</hi> saddhādiguṇālaṅkāradharo. <hi rend="bold">Tejassī</hi> tejoyutto. <hi rend="bold">Jayī</hi> arijayena yutto. <hi rend="bold">Kesarivikkamo</hi> kesarasīho viya sūraguṇayutto, vīriyavā ca. Sa kattha nivāsī? So rājā <hi rend="bold">laṅkāyamāsi</hi> laṅkānāmake dīpe nivāsanasīlo. <hi rend="bold">Ciraṃ</hi> cirakālaṃ <hi rend="bold">vibhinnaṃ</hi> tidhā vibhinnaṃ <hi rend="bold">nikāyattayasmiṃ</hi> nikāyattayaṃ bhikkhusaṅghaṃ <hi rend="bold">sammā</hi> nayena hetunā <hi rend="bold">samagge</hi> samaggaṃ kāresi, kāritantoyaṃ karotīti kammiko, tathā <hi rend="bold">sadehaṃva</hi> attano kāyaṃ iva <hi rend="bold">niccādaro</hi> hutvā dīghakālaṃ mahagghehi <hi rend="bold">ca</hi> paccayehi taṃ nikāyattayaṃ rakkhesi.</p>

<p rend="bodytext">Tathā <hi rend="bold">yena</hi> raññā yathā <hi rend="bold">kittiyā</hi> attano saddhādikittiyā karaṇabhūtāya <hi rend="bold">laṅkā</hi> attano nivāsanaṭṭhānabhūtā kammabhūtā <hi rend="bold">sambādhīkatā</hi> saṅkaṭīkatā anokāsīkatā, tathā vihārehi gāmehi ārāmehi khettehi vāpīhi ca laṅkā sambādhīkatā.</p>

<p rend="bodytext">Tathā <hi rend="bold">yassa</hi> rañño sabbakāmadadaṃ aññehi asādhāraṇaṃ anuggahaṃ <hi rend="bold">patvā</hi> pāpuṇanahetu ahaṃ <hi rend="bold">vibudhagocaraṃ</hi> paṇḍitavisayaṃ ganthakārattaṃ patto, <hi rend="bold">tena</hi> raññā kārite pāsādagopurādivibhūsite, <hi rend="bold">saggakaṇḍe</hi> devalokassa kaṇḍasadise, <hi rend="bold">satoyāsayasmiṃ</hi> sādusalilāsayasamannāgate, <hi rend="bold">paṭibimbite</hi> bhagavato nivāsanaṭṭhānajetavanamahāvihārassa paṭibimbabhūte, <hi rend="bold">sādhusammate</hi> sādhuvihāroti sammate, sādhūhi vā sammate <hi rend="bold">sarogāmasamūhamhi</hi> salilāsayabhikkhācārayuttagāmasamūhasamannāgate mahājetavanākhyamhi vihāre <hi rend="bold">vasatā</hi> nivāsaṃ kubbatā <hi rend="bold">santavuttinā</hi> santacārinā <pb ed="M" n="0.0620" /> saddhammaṭṭhitikāmena <hi rend="bold">dhīmatā</hi> atisayañāṇayuttena <hi rend="bold">moggallānena</hi> sammāsambuddhassa dutiyaaggasāvakabhūtassa āyasmato iddhimato mahāmoggallānassa nāmadheyyena therena esā abhidhānappadīpikā racitāti.</p>

<p rend="subhead">Nigamanakathā</p>

<p rend="gatha1">Yadyatra <pb ed="M" n="0.0621" /> dosoṇupamāṇasambhavo,</p>

<p rend="gatha2">Guṇīsu vīdhimpi tathā vigāhate;</p>

<p rend="gatha3">Yathā jalaṃ bhojanampi jantuvā,</p>

<p rend="gathalast">Catuppado vāpyacaro kaṇaṇyapi.</p>

<p rend="gatha1">Asampavedidassanāya bhāsite,</p>

<p rend="gatha2">Guṇo ca doso ca sadā vivijjare;</p>

<p rend="gatha3">Tato budhā me navadhānatā bhavaṃ,</p>

<p rend="gathalast">Khamantu dosaṃ guṇataṃ nayantu vā.</p>

<p rend="gatha1">Yo sīhasūro sitakuñjarindo,</p>

<p rend="gatha2">Rājādhirājā ahu tambadīpe;</p>

<p rend="gatha3">Dubbāranāgādijito narindo,</p>

<p rend="gathalast">Sukantabhīmādiguṇopapanno.</p>

<p rend="gatha1">Tannāmadheyyo tadanubbādajāto,</p>

<p rend="gatha2">Saddhādiyutto catusetibhindo;</p>

<p rend="gatha3">Nāgādithāmo atiduppasayho,</p>

<p rend="gathalast">Uḷārapañño dhitimā yasassī.</p>

<p rend="gatha1">Tenāhamaccantamanuggahīto,</p>

<p rend="gatha2">Anaññasādhāraṇasaṅgahena;</p>

<p rend="gatha3">Saṅkhepatokāsimimaṃ visuddhi-</p>

<p rend="gathalast">Saṃvaṇṇanaṃ sotuhitaṃ subodhaṃ.</p>

<p rend="gatha1">Rājā pajaṃ rakkhatu sappajaṃva,</p>

<p rend="gatha2">Dhammañca lokāpi samācarantu;</p>

<p rend="gatha3">Pūrentu atthā supakappitā ca,</p>

<p rend="gathalast">Kālena devopi pavassatūti.</p>

<p rend="centre">Abhidhānappadīpikāṭīkā niṭṭhitā.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI>
